तुम्ही कधी विचार केलाय का की आगामी काळात जगातील सर्वात शक्तिशाली महासत्ता कोणती असेल? ज्याच्याकडे सर्वात मोठे सैन्य आहे तो? की ज्याच्याकडे सर्वात जास्त पैसा आहे तो? विज्ञानाचे उत्तर आहे—नाही! आगामी काळात जगात तोच राज्य करेल, ज्याच्याकडे 'क्वांटम तंत्रज्ञान' असेल. आणि आपल्या सर्वांसाठी अत्यंत अभिमानाची गोष्ट म्हणजे, या भविष्यातील महायुद्धाच्या शर्यतीत आपला भारत देश जगाच्या पाठीवर आपला विजयाचा झेंडा रोवायला सज्ज झाला आहे!
मागील भागात आपण पाहिले की क्वांटम फिजिक्सच्या नियमांनी लेझर आणि ट्रान्झिस्टरला जन्म देऊन आजचे आपले जग बदलले. पण आतापर्यंत आपण पाश्चिमात्य देशांनी शोधलेल्या तंत्रज्ञानाचा वापर करत होतो. आता काळ बदलला आहे. भारत सरकारने देशातील वैज्ञानिक प्रगतीला एका नव्या आणि ऐतिहासिक उंचीवर नेण्यासाठी तब्बल ६ हजार कोटींपेक्षा जास्त निधीचे 'नॅशनल क्वांटम मिशन' (National Quantum Mission) सुरू केले आहे. भारत हा जगातील अशा मोजक्या ६-७ देशांपैकी एक आहे, ज्यांनी क्वांटम तंत्रज्ञानासाठी असे स्वतंत्र आणि एवढे मोठे मिशन अधिकृतपणे जाहीर केले आहे!
पण या मिशनमुळे आपल्या भारताला नक्की काय फायदा होणार आहे? आपल्या रोजच्या आयुष्यात आणि देशाच्या सुरक्षेत यामुळे कोणता मोठा बदल घडणार आहे? चला, एकदम सोप्या भाषेत समजून घेऊया:
१. हॅक न करता येणारी देशसुरक्षा (Quantum Communication): आज आपले सैन्य, बँका आणि सरकारी गुप्त माहिती इंटरनेटवर 'एन्क्रिप्शन'च्या मदतीने सुरक्षित ठेवली जाते. पण आजचे संगणक जे कोड काही वर्षांत सोडवू शकतात, ते कोड क्वांटम कॉम्प्युटर अवघ्या काही सेकंदात तोडू शकतील. म्हणजेच भविष्यात संपूर्ण देशाचा डेटा चोरीला जाण्याचा धोका निर्माण होईल. यावर उपाय म्हणून आपले भारतीय शास्त्रज्ञ 'क्वांटम की डिस्ट्रिब्युशन' (QKD) वर काम करत आहेत. आपण भाग ७ मध्ये पाहिलेल्या 'क्वांटम एन्टँगलमेंट'चा वापर करून असे नेटवर्क तयार केले जात आहे, जे जगातला कोणताही हॅकर कधीच हॅक करू शकणार नाही! जर कोणी ती माहिती चोरण्याचा प्रयत्न केला, तर क्वांटमच्या नियमानुसार तो डेटा स्वतःहून नष्ट होईल.
२. असाध्य आजारांवर अचूक औषधे (Quantum Computing): कॅन्सर किंवा इतर गंभीर आजारांवर नवीन औषध शोधायला आज वैज्ञानिकांना १० ते १५ वर्षे लागतात, कारण अणू आणि रेणूंच्या अब्जावधी रचनांचा अभ्यास आजच्या सुपरकॉम्प्युटरलाही संथ गतीने करावा लागतो. भारताचे क्वांटम कॉम्प्युटर्स ही गणिते इतक्या वेगाने करतील की, अवघ्या काही दिवसांत किंवा तासांत कोणत्याही आजारावर सर्वात प्रभावी औषध शोधणे शक्य होईल.
३. हवामानाचा तंतोतंत अंदाज (Quantum Sensors): आपल्या देशात शेती हा कणा आहे. अवकाळी पाऊस, चक्रीवादळे किंवा दुष्काळ यामुळे शेतकऱ्यांचे मोठे नुकसान होते. क्वांटम मिशन अंतर्गत बनवले जाणारे अतिसूक्ष्म 'क्वांटम सेन्सर्स' पृथ्वीच्या वातावरणातील आणि गर्भातील अगदी लहान बदलही अचूक टिपू शकतील. यामुळे हवामानाचा अंदाज इतका अचूक असेल की शेतकऱ्यांना पिकांचे नियोजन करणे अत्यंत सोपे जाईल.
४. स्वदेशी आणि स्वावलंबी भारत: या मिशनचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे आपल्याला दुसऱ्या देशांवर अवलंबून राहावे लागणार नाही. आपले भारतीय तरुण वैज्ञानिक, आयआयटी (IITs) आणि विविध संशोधन संस्थांमध्ये अहोरात्र कष्ट करून संपूर्णपणे 'मेड इन इंडिया' क्वांटम चिप्स, अणू घड्याळे (Atomic Clocks) आणि क्रायोजेनिक सिस्टीम विकसित करत आहेत. यामुळे भारतात रोजगाराच्या लाखो नवीन संधी निर्माण होत आहेत.
मॅक्स प्लँक यांनी उष्णतेच्या एका छोट्या तुकड्यावरून (क्वांटा) सुरू केलेला हा प्रवास, आयन्स्टाईन यांचे प्रकाशाचे कण, नील बोर यांच्या इलेक्ट्रॉनच्या उड्या, राजपुत्र डी ब्रॉग्ली यांचे लहरी रूप, हायझेनबर्गची अनिश्चितता, तीन शास्त्रज्ञांची इर्षा आणि शेवटी क्वांटम एन्टँगलमेंटचा भुताटकीचा खेळ... हा संपूर्ण प्रवास केवळ विज्ञानाचा इतिहास नव्हता, तर ते मानवी बुद्धीने निसर्गाच्या गर्भात मारलेली एक सर्वात मोठी उडी होती!
आणि आज, आपला भारत देश याच अथांग क्वांटम विश्वाचा नवा गाभा बनू पाहत आहे. भारतीय शास्त्रज्ञांची ही जिद्द आणि सरकारची ही दूरदृष्टी पाहिल्यावर प्रत्येक भारतीयाचा उर अभिमानाने भरून आल्याशिवाय राहत नाही.
'क्वांटम फिजिक्सची वाटचाल' ही नऊ भागांची लेखमाला तुम्हाला कशी वाटली? आणि भारताच्या या महा-क्वांटम मिशनबद्दल तुम्हाला काय वाटते? कमेंट बॉक्समध्ये आपले विचार नक्की शेअर करा आणि ही मालिका जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी नक्की शेअर करा!
©संतोष कारखानीस
#NationalQuantumMission #ProudIndian #QuantumPhysicsInMarathi #IndiaInScience #TechRevolution
