अद्वैत वेदांत हे सहा हिंदू दर्शनांमधील सर्वात अर्वाचीन दर्शन आहे. हे दर्शन उपनिषदे, भगवद्गीता आणि ब्रह्मसूत्रे या तीन गोष्टींवर आधारलेले आहे. म्हणून त्यांना 'प्रस्थानत्रयी' असे नाव आहे. उपनिषदे हा वेदांमधील अध्यात्मविषयक भाग आहे. वेदांत म्हणजे वेदाचा शेवटचा भाग असे नसून वेदातील महत्वाचा भाग आहेत. 'अंत' याचा अर्थ येथे 'उच्चतम पातळीवर पोचलेले' असा आहे.
चार वेदात एकूण १०८ उपनिषदे आहेत. त्यापैकी ११ प्रमुख आहेत. ही उपनिषदे प्रमुख मानतात कारण त्यावर आद्य शंकराचार्यांनी आपले भाष्य लिहिले आहे. आद्य शंकराचार्य या दर्शनाचे संस्थापक नसून प्रमुख प्रेनेते आहेत. या अकरा उपनिषदांपैकी एका - मांडुक्य उपनिषदावर आद्य शंकराचार्यांच्या गुरूंच्या गुरूंनी भाष्य लिहिले आहे. ते ही या दर्शनात महत्वाचे समजले जाते. अकरा प्रमुख उपनिषदे पुढील प्रमाणे
क्र. उपनिषदाचे नाव- संबंधित वेद - मुख्य विषय / विशेष महत्त्व
१ ईशोपनिषद - शुक्ल यजुर्वेद - कर्म आणि ज्ञान यांचा समन्वय. "इशावास्यमिदं सर्वम्" हा प्रसिद्ध मंत्र याच उपनिषदात आहे.
२ केनोपनिषद - सामवेद - परब्रह्माच्या स्वरूपाचे वर्णन आणि शक्ती ही ईश्वराचीच आहे हा संदेश (यक्ष आणि देवांची कथा).
३ कठोपनिषद - कृष्ण यजुर्वेद - बालक नचिकेता आणि यमराज यांचा संवाद; मृत्यूचे रहस्य आणि आत्मज्ञान.
४ प्रश्नोपनिषद - अथर्ववेद - ६ ऋषींनी पिप्पलाद ऋषींना विचारलेले प्राण, सृष्टी आणि आत्म्याविषयीचे ६ महत्त्वाचे प्रश्न.
५ मुंडकोपनिषद - अथर्ववेद - परा आणि अपरा विद्यांचे वर्णन. भारताचे राष्ट्रीय ब्रीदवाक्य "सत्यमेव जयते" येथूनच घेतले आहे.
६ मांडुक्योपनिषद - अथर्ववेद - सर्वात लहान उपनिषद (१२ मंत्र). 'ॐ' (ओम्) कार आणि चेतनेच्या ४ अवस्थांचे (जागृत, स्वप्न, सुषुप्ती, तुरीय) विश्लेषण.
७ तैत्तिरीयोपनिषद - कृष्ण यजुर्वेद - यात "सत्यं वद, धर्मं चर" (सत्य बोला, धर्माने वागा) हा दीक्षान्त संदेश आणि 'आनंदवल्ली' चे वर्णन आहे.
८ ऐतरेयोपनिषद - ऋग्वेद - सृष्टीची उत्पत्ती आणि आत्म्याचे स्वरूप. "प्रज्ञानं ब्रह्म" (ज्ञान हेच ब्रह्म आहे) हे महावाक्य यात आहे.
९ छांदोग्योपनिषद - सामवेद - अतिशय प्राचीन आणि मोठे उपनिषद. आरुणी आणि श्वेतकेतू यांचा संवाद, ज्यामध्ये "तत्त्वमसि" (ते तूच आहेस) हे महावाक्य आहे.
१० बृहदारण्यकोपनिषद - शुक्ल यजुर्वेद - सर्वात मोठे उपनिषद. याज्ञवल्क्य-मैत्रेयी संवाद आणि "अहं ब्रह्मास्मि" व "असतो मा सद्गमय" हे प्रसिद्ध मंत्र यात आहेत.
११ श्वेताश्वतरोपनिषद - कृष्ण यजुर्वेद - शिव (रुद्र) यांना परमेश्वर मानून भक्ती, योग आणि सांख्य तत्त्वज्ञानाचा सुंदर मेळ.
या उपनिषदांची थोडक्यात वैशिष्ट्ये:
ईशोपनिषद: हे आकाराने खूप लहान (फक्त १८ श्लोक) आहे, पण यात संपूर्ण वेदांताचे सार आहे. "इशावास्यमिदं सर्वम्" हा प्रसिद्ध मंत्र याच उपनिषदातील आहे.
कठोपनिषद: यात बालक नचिकेता आणि यमराज यांच्यातील अतिशय सुंदर आणि मार्गदर्शक संवाद आहे, ज्यामध्ये मृत्यू आणि आत्मज्ञानाचे रहस्य सांगितले आहे.
मुंडकोपनिषद: भारताचे राष्ट्रीय ब्रीदवाक्य "सत्यमेव जयते" याच उपनिषदातून घेतले गेले आहे.
मांडुक्योपनिषद: हे सर्व उपनिषदांमध्ये आकाराने सर्वात लहान आहे (फक्त १२ मंत्र), यात 'ॐ' (ओम्) काराची आणि चेतनेच्या चार अवस्थांची (जागृत, स्वप्न, सुषुप्ती आणि तुरीय) सखोल चर्चा आहे.
बृहदारण्यकोपनिषद: हे आकाराने सर्वात मोठे आणि प्राचीन उपनिषद आहे. यात याज्ञवल्क्य, मैत्रेयी आणि जनक राजा यांचे प्रसिद्ध संवाद आहेत. "असतो मा सद्गमय" हा मंत्र याच उपनिषदातील आहे.
या सर्व उपनिषदांचा मुख्य उद्देश माणसाला 'अहं ब्रह्मास्मि' (मीच तो ब्रह्म आहे) म्हणजेच आत्मज्ञान आणि मोक्षाची अनुभूती करून देणे हाच आहे.
आपण पुढील भागात अद्वैत वेदांताच्या अभ्यासात प्रमुख मानल्या गेलेल्या ग्रंथांसंबंधी माहिती घेऊ .
©संतोष कारखानीस
