मी परत एकदा अद्वैत दर्शनावर एक लेखमाला चालू करत आहे.
भारतीय प्राचीन तत्वज्ञानाच्या आठ (अथवा नऊ - योग हे दर्शन आहे काय याबद्दल मतभेद आहेत) प्रमुख शाखा मानल्या जातात. या शाखांना 'दर्शन' अशी संज्ञा आहे. प्रत्येक दर्शनाची अनेक उपदर्शने आहेत. यातील सर्वात अर्वाचीन दर्शन म्हणजे वेदांत दर्शन. वेदांत दर्शन हे वेदांमधील उपनिषदे, भगवद्गीता आणि ब्रह्मसूत्रे यावर आधारलेले आहे. म्हणून त्यांना 'प्रस्थानत्रयी' या नावाने ओळखतात.
वेदांत दर्शनामध्ये अनेक उपदर्शने आहेत.
१. अद्वैत वेदांत :
यात “ब्रह्म आणि जीव एकच” असा ठाम विचार आहे.
प्रणेते — आद्य शंकराचार्य
२. विशिष्टाद्वैत वेदांत
इथे एकत्व आहे, पण त्यात भेदाची झाक आहे—जीव आणि जग हे ब्रह्माचेच अंश.
प्रणेते — रामानुजाचार्य
३. द्वैत वेदांत
“जीव आणि ईश्वर वेगळेच” असा स्पष्ट भेद मांडणारा विचार.
प्रणेते — मध्वाचार्य
४. द्वैताद्वैत (भेदाभेद) वेदांत
इथे एकाच वेळी भेदही आहे आणि अभेदही—दोन्ही एकत्र.
प्रणेते — निंबार्काचार्य
५. शुद्धाद्वैत वेदांत
सगळं काही ब्रह्मच आहे, पण जगाला माया न मानता सत्य मानलं जातं.
प्रणेते — वल्लभाचार्य
६. अचिन्त्य भेदाभेद वेदांत
“भेद आणि अभेद दोन्ही आहेत, पण ते मानवी बुद्धीला पूर्ण कळणं कठीण” असा विचार.
प्रणेते — चैतन्य महाप्रभू
आपल्याला माहीत असलेला आणि पाश्चात्य जगात मान्यता पावलेला 'हरेकृष्ण' संप्रदाय 'अचिन्त्य भेदाभेद वेदांत' या वेदान्ताच्या तत्वज्ञानावर आधारित आहे. 'ईश्वर (कृष्ण), जीव आणि जग यांच्यात भेदही आहे आणि अभेदही आहे, पण तो भेद-अभेद “अचिन्त्य” आहे—म्हणजे पूर्णपणे बुद्धीने समजून घेणं कठीण' असे हा संप्रदाय मानतो.
या सहा वेदान्ताच्या शाखांत 'अद्वैत वेदांत' हे नाव आणि आद्य शंकराचार्यांची माहिती भारतातील जवळपास प्रत्येक हिंदू माणसाला माहित असते. शंकराचार्यांनी मांडलेला हा अद्वैत वेदांत अत्यंत तर्कशुद्ध असून ईश्वराची (ब्रह्माची) प्रचिती येण्यासाठी कोठे अन्य ठिकाणी (उदा. स्वर्गात) जाण्याची गरज नाही, भविष्याची (उदा. मृत्यू) वाट बघण्याची गरज नाही. ही प्रचिती कोणालाही येथे आणि या क्षणी येऊ शकते असे हे दर्शन मानते. किंबहुना आपण ब्रह्म नेहमीच अनुभवत असतो, पण आपल्याला त्याची ओळख नसल्याने लक्षात येत नाही असे हे दर्शन सांगते.
आपण या लेखमालेत 'ब्रह्म हेच एकमेव आहे, ब्रह्मशिवाय काहीच नाही' हे तर्कशुद्ध पद्धतीने जाणून घेणार आहोत. आपण ब्रह्माला का ओळखू शकत नाही, त्यासाठी काय करावे लागेल हे ही या मालिकेत पाहू. आपल्याला आपले ब्रह्मस्वरूप ओळखण्यासाठी ही मालिका नक्कीच सहायय करेल.
पुढील लेख : अद्वैत वेदांतासंबंधी प्रमुख ग्रंथ आणि अद्वैत वेदांताची ढोबळ मांडणी यासंबंधी.
©संतोष कारखानीस
