कृष्णविवरे भाग ६ - आकाशगंगेच्या आत वाहतो एक अदृश्य "महामार्ग"!

 कृष्णविवर वाढण्यासाठी नेहमी आकाशगंगांची टक्करच लागते...

हा समज आता पूर्णपणे बदलत आहे!

मग अब्जावधी वर्षे कृष्णविवराला "अन्न" कोण पुरवते?

याचे उत्तर विश्वाच्या आत लपलेल्या एका अद्भुत व्यवस्थेत दडलेले आहे.

आपण मागील भागात पाहिले की बहुतेक कृष्णविवरे आकाशगंगांच्या टकरीशिवायही वाढतात.

मग शास्त्रज्ञांनी आपले लक्ष आकाशगंगेच्या बाहेरून आत वळवले.

आणि तिथे त्यांना काही विलक्षण गोष्टी दिसू लागल्या.

सर्वप्रथम...

आकाशगंगेचे सुंदर सर्पिल बाहू फक्त पाहण्यासाठी नसतात!

त्यामधून वायू आणि धुळीचे प्रचंड प्रवाह सतत फिरत असतात.

लाखो-कोट्यवधी वर्षांच्या या संथ प्रवासात हा वायू हळूहळू आपली गती कमी करतो आणि आकाशगंगेच्या मध्यभागाकडे सरकू लागतो.

म्हणजेच...

आकाशगंगेच्या आतच कृष्णविवरासाठी एक नैसर्गिक "महामार्ग" तयार होतो!

पण एवढेच नाही...

आपल्या आकाशगंगेसह अनेक सर्पिल आकाशगंगांच्या मध्यभागी एक लांबट पट्टा असतो. याला "बार" (Bar) म्हणतात.

हा बार म्हणजे जणू शहरातील फ्लायओव्हरच!

तो वायूला थेट मध्यभागाकडे नेतो, जिथे अतिभव्य कृष्णविवर त्याची वाट पाहत असते.

यासाठी कोणत्याही मोठ्या टकरीची गरजच नसते.

पण अजून एक रहस्य बाकी आहे...

जर आकाशगंगेतील वायूच संपला, तर मग लाखो वर्षांनंतरही कृष्णविवराला पदार्थ कुठून मिळतो?

याचे उत्तर संपूर्ण विश्वात पसरलेल्या एका अदृश्य जाळ्यात दडलेले आहे.

शास्त्रज्ञ त्याला "कॉस्मिक वेब" (Cosmic Web) म्हणतात.

सोप्या भाषेत सांगायचे, तर हे विश्वभर पसरलेले अदृश्य धाग्यांचे जाळे आहे. या धाग्यांमधून वायू सतत आकाशगंगांकडे वाहत असतो.

आपल्याला ते दिसत नाही...

पण त्याच अदृश्य प्रवाहामुळे आकाशगंगांना नवा वायू मिळतो.

या वायूपासून नवीन तारे जन्माला येतात...

आणि त्यातील काही भाग हळूहळू प्रवास करत कृष्णविवरापर्यंतही पोहोचतो.

म्हणजेच कृष्णविवराची वाढ ही एखाद्या मोठ्या स्फोटाची कथा नाही.

ती लाखो-कोट्यवधी वर्षे चालणारी, अत्यंत शांत आणि संयमी प्रक्रिया आहे.

जणू एखादा विशाल वृक्ष रोज थेंबथेंब पाणी मिळवत वाढतो...

तशीच कृष्णविवराचीही वाढ होत असते.

आज शास्त्रज्ञांना जाणवत आहे की आकाशगंगांची खरी कथा बाहेरच्या टकरींमध्ये नाही...

तर त्यांच्या आत सतत चालणाऱ्या या अदृश्य प्रवाहांमध्ये दडलेली आहे.

आणि तरीही एक प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे...

विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात, जेव्हा पहिल्याच आकाशगंगा तयार होत होत्या, तेव्हा इतकी प्रचंड कृष्णविवरे एवढ्या कमी वेळात निर्माण झाली तरी कशी?

याचे उत्तर कदाचित विश्वाच्या जन्माशीच जोडलेले आहे...

आणि याच रोमांचक प्रवासाचा शेवटचा भाग आपण पुढील लेखात पाहणार आहोत.

तुमच्या मते, विश्वातील सर्वांत मोठी निर्मिती कोणती असेल—आकाशगंगा, कृष्णविवर की त्या दोघांना जोडणारे अदृश्य कॉस्मिक वेब?

©संतोष कारखानीस

कृष्णविवरे भाग ५ : आकाशगंगा "मरते" म्हणजे नेमके काय?

 आज ज्या आकाशगंगेत अब्जावधी नवीन तारे जन्म घेत आहेत...

तीच आकाशगंगा एक दिवस पूर्णपणे शांत होऊ शकते!

विश्वातही "वृद्धत्व" येते, हे ऐकून आश्चर्य वाटेल. पण ही गोष्ट माणसांप्रमाणे नसून, ताऱ्यांच्या जन्माशी जोडलेली आहे.

आकाशगंगा जिवंत आहे की "मृत", हे तिच्या आकारावरून नाही, तर ती नवीन तारे तयार करते की नाही यावर ठरते.

पण इथे एक मोठे रहस्य आहे...

तारे तयार होण्यासाठी नेमके काय लागते?

आपल्याला सहज वाटेल, जास्त उष्णता म्हणजे जास्त ऊर्जा आणि त्यामुळे नवीन तारे तयार होत असतील.

पण विज्ञान अगदी उलटे सांगते.

नवीन ताऱ्यांचा जन्म होण्यासाठी वायू अतिशय थंड असावा लागतो.

थंड वायू हळूहळू एकत्र येतो. गुरुत्वाकर्षण त्याला अधिकाधिक दाट बनवते आणि लाखो वर्षांनंतर त्याच वायूपासून नवीन ताऱ्याचा जन्म होतो.

पण जर तोच वायू खूप गरम झाला...

तर त्यातील कण इतक्या वेगाने इकडे-तिकडे फिरतात की गुरुत्वाकर्षण त्यांना एकत्र बांधूच शकत नाही.

आणि तिथेच नवीन ताऱ्यांची निर्मिती थांबते.

मग हा वायू गरम कोण करतो?

याचे एक महत्त्वाचे उत्तर म्हणजे...

आकाशगंगेच्या मध्यभागी लपलेले अतिभव्य कृष्णविवर!

त्याच्या भोवती निर्माण होणारी प्रचंड ऊर्जा आणि अवकाशात झेपावणारे जेट्स आकाशगंगेतील वायू गरम करू शकतात. काही वेळा हा वायू आकाशगंगेबाहेरही फेकला जातो.

म्हणजे नवीन ताऱ्यांसाठी लागणारा "कच्चा माल"च संपून जातो.

यामुळे हळूहळू संपूर्ण आकाशगंगा शांत होऊ लागते.

शास्त्रज्ञ अशा आकाशगंगेला एक विशेष नाव देतात...

"Red and Dead" — म्हणजे "लाल आणि मृत".

हे नाव का?

कारण ज्या आकाशगंगेत नवीन, उष्ण आणि निळसर तारे जन्माला येतात ती आकाशगंगा निळसर दिसते.

पण जेव्हा नवीन ताऱ्यांची निर्मिती थांबते, तेव्हा फक्त जुने, थंड होत चाललेले लालसर तारे उरतात.

संपूर्ण आकाशगंगेचा रंगच बदलू लागतो!

पण कथा इथे संपत नाही...

शास्त्रज्ञांना आता असे संकेत मिळत आहेत की काही "मृत" आकाशगंगा पुन्हा जिवंत होऊ शकतात!

जर त्यांना पुन्हा भरपूर थंड वायू मिळाला, तर लाखो वर्षांनंतर त्यामध्ये नव्या ताऱ्यांचा जन्म पुन्हा सुरू होऊ शकतो.

म्हणजेच विश्वातही दुसरी संधी असते!

मग आता सर्वांत मोठा प्रश्न...

कृष्णविवर नेहमीच ताऱ्यांचा जन्म थांबवते का?

की काही वेळा तेच नवीन ताऱ्यांच्या जन्मालाही मदत करते?

याचे उत्तर अजूनही संशोधनातून शोधले जात आहे... आणि पुढील भागात आपण हे आश्चर्यकारक रहस्य उलगडणार आहोत.

तुमच्या मते, विश्वातील सर्वांत मोठी ताकद कोणती—जीवन निर्माण करणारी की जीवन थांबवणारी?

©संतोष कारखानीस

कृष्णविवरे भाग 4 - कृष्णविवर... की आकाशगंगेचा मारेकरी?

 कृष्णविवर फक्त सर्वकाही गिळून टाकते, असे आपण समजतो...

पण ते संपूर्ण आकाशगंगेतील नवीन ताऱ्यांचा जन्मही थांबवू शकते, हे तुम्हाला माहीत आहे का?

विश्वातील ही गोष्ट ऐकली की अक्षरशः अंगावर काटा येतो.

आपण मागील भागात पाहिले की कृष्णविवर सतत वाढत असते. पण ते वाढताना फक्त पदार्थ गिळत बसत नाही.

उलट, ते आपल्या आजूबाजूच्या विश्वावर इतका प्रचंड प्रभाव टाकते की संपूर्ण आकाशगंगेचे भविष्य बदलू शकते.

पण हे घडते तरी कसे?

कृष्णविवराच्या भोवती वायू आणि धुळीचा एक प्रचंड वेगाने फिरणारा गरम पट्टा तयार होतो. याला अॅक्रिशन डिस्क म्हणतात. या पट्ट्यातील पदार्थाचे तापमान इतके वाढते की तो प्रचंड ऊर्जा निर्माण करतो.

याच ऊर्जेतून अवकाशात दोन दिशांनी अविश्वसनीय वेगाने झेपावणारे जेट्स बाहेर पडतात.

आणि इथेच सुरू होते खरी गोष्ट...

हे जेट्स हजारो नव्हे, तर लाखो प्रकाशवर्षांपर्यंत जाऊ शकतात. त्यांच्या मार्गात येणारा वायू प्रचंड तापतो किंवा थेट आकाशगंगेबाहेर फेकला जातो.

याचा परिणाम काय होतो?

नवीन तारे तयार होण्यासाठी थंड वायू लागतो. वायूच उरला नाही किंवा तो खूप गरम झाला, तर नवीन ताऱ्यांचा जन्मच थांबतो.

म्हणजेच...

एक अदृश्य कृष्णविवर संपूर्ण आकाशगंगेचे भविष्य बदलू शकते!

डॉ. बेकी स्मिथ यांनी यासाठी एक सुंदर उदाहरण दिले आहे.

समजा, संपूर्ण आकाशगंगा आपण वाळूच्या एका कणाएवढी लहान केली.

तर तिच्या मध्यभागी असलेले कृष्णविवर एका अणूपेक्षाही लहान दिसेल.

पण त्यातून निर्माण होणारे जेट्स मात्र त्या संपूर्ण "वाळूच्या कणा"च्या कितीतरी पटीने दूरपर्यंत पसरतील.

किती विलक्षण विरोधाभास आहे!

आकाराने जवळजवळ नगण्य...

पण प्रभावाने संपूर्ण आकाशगंगेवर राज्य करणारे!

यामुळे अनेकांना आणखी एक गैरसमज होतो.

आकाशगंगेच्या मध्यभागी कृष्णविवर आहे, म्हणजे सर्व तारे त्याच्याभोवती फिरत असतील.

पण तसे नाही.

संपूर्ण आकाशगंगेच्या वस्तुमानाच्या तुलनेत कृष्णविवराचे वस्तुमान अत्यंत कमी असते. आकाशगंगा तिच्या स्वतःच्या एकूण गुरुत्वाकर्षणामुळे टिकून असते.

तरीही कृष्णविवर इतके महत्त्वाचे का?

कारण ते आकाशगंगेला धरून ठेवत नाही...

पण तिच्या भविष्यात कोणते तारे जन्माला येतील आणि कोणते नाहीत, यावर मात्र त्याचा मोठा प्रभाव असतो.

याच कारणामुळे आज कृष्णविवरांना केवळ "विश्वातील राक्षस" म्हणून पाहिले जात नाही.

त्यांना आता आकाशगंगांच्या उत्क्रांतीचे "नियंत्रक" मानले जाऊ लागले आहे.

पण इथेच आणखी एक मोठे रहस्य दडले आहे...

कृष्णविवर नेहमीच ताऱ्यांचा जन्म थांबवते का?

की काही वेळा तेच नवीन ताऱ्यांच्या जन्माला चालना देखील देते?

या प्रश्नाचे उत्तर अजूनही पूर्णपणे मिळालेले नाही... आणि त्याचीच रोमांचक कथा आपण पुढील भागात पाहणार आहोत.

©संतोष कारखानीस

कृष्णविवरे : भाग ३ - शास्त्रज्ञ हादरले... कृष्णविवर वाढण्याचा जुना सिद्धांत चुकीचा ठरला?

 आकाशगंगांची टक्कर झाली नाही...

तरीही कृष्णविवर अब्जपट मोठे झाले!

मग त्यांना "अन्न" कोण पुरवत होते?

याच प्रश्नाने जगभरातील खगोलशास्त्रज्ञांची झोप उडवली आहे.

अनेक दशकांपासून विज्ञानात एक सिद्धांत मान्य होता. दोन आकाशगंगा एकमेकांवर आदळल्या की त्यातील वायू आणि धूळ केंद्राकडे वाहू लागतात. हा पदार्थ कृष्णविवरात पडतो आणि ते वेगाने वाढते.

सर्व काही अगदी तर्कशुद्ध वाटत होते.

पण मग काही शांत, एकाकी आकाशगंगांचा अभ्यास झाला...

या आकाशगंगांची आजवर कोणत्याही दुसऱ्या आकाशगंगेशी टक्करच झाली नव्हती.

म्हणून त्यांच्या केंद्रातील कृष्णविवरे लहान असायला हवी होती.

पण प्रत्यक्षात जे दिसले, त्याने शास्त्रज्ञच चकित झाले!

त्या आकाशगंगांमध्येही सूर्यापेक्षा अब्जपट मोठी कृष्णविवरे सापडली.

म्हणजेच इतकी वर्षे आपण समजत होतो, ती कहाणी पूर्ण नव्हती.

मग खरे उत्तर काय?

हे शोधण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी संगणकात संपूर्ण विश्वच तयार केले. विश्वाची अब्जावधी वर्षांची उत्क्रांती संगणकावर चालवली आणि प्रत्येक कृष्णविवरापर्यंत पदार्थ कसा पोहोचतो, याचा मागोवा घेतला.

निकाल धक्कादायक होता.

केवळ सुमारे ३५ टक्के कृष्णविवरांची वाढ आकाशगंगांच्या टकरीमुळे होत होती.

काही संगणकीय मॉडेल्समध्ये हा आकडाही फक्त १५ टक्के निघाला!

म्हणजे किमान ६५ टक्के कृष्णविवरे दुसऱ्याच एखाद्या मार्गाने वाढत होती.

विज्ञानात यालाच मोठा "टर्निंग पॉइंट" म्हणतात.

एखादा सिद्धांत चुकीचा ठरला, म्हणजे संशोधन संपले असे नसते.

उलट तेव्हाच खरी शोधयात्रा सुरू होते.

आता जगभरातील संशोधक एका नव्या प्रश्नाचे उत्तर शोधत आहेत...

आकाशगंगेच्या आत अशी कोणती अदृश्य प्रक्रिया चालते, जी अब्जावधी वर्षे कृष्णविवराला सतत "अन्न" पुरवत राहते?

या प्रश्नाचे उत्तर मिळाले, तर कदाचित आकाशगंगांच्या जन्मापासून त्यांच्या मृत्यूपर्यंतचा संपूर्ण इतिहासच नव्याने लिहावा लागू शकतो.

आणि पुढील भागात आपण याच रहस्याचा पडदा उघडणार आहोत.

आकाशगंगेच्या आत असे काय घडते, की कोणतीही टक्कर न होता कृष्णविवर सतत वाढत राहते?

तुमच्या मते, विश्वातील सर्वांत मोठी शक्ती कोणती असेल—टक्कर, गुरुत्वाकर्षण की अजून एखादी अदृश्य प्रक्रिया?

©संतोष कारखानीस

#कृष्णविवर #BlackHole #विश्वरहस्य #खगोलशास्त्र #विज्ञानमराठीत

कृष्णविवरे: भाग २ - आकाशगंगा एकमेकांवर आदळल्या तर... तारे नष्ट होतात का?

 दोन आकाशगंगा एकमेकांवर आदळल्या...

तर विश्वात सर्वात मोठा स्फोट होईल, असे तुम्हाला वाटते का?

आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे... उत्तर आहे "नाही!"

हॉलिवूडच्या चित्रपटांमध्ये आकाशगंगांची टक्कर म्हणजे प्रचंड विध्वंस दाखवला जातो. पण खरे विज्ञान त्यापेक्षाही अधिक आश्चर्यकारक आहे.

कल्पना करा... अब्जावधी ताऱ्यांनी भरलेल्या दोन महाकाय आकाशगंगा एकमेकांत शिरत आहेत. एवढ्या मोठ्या टकरीत लाखो तारे एकमेकांवर आदळतील, असे आपल्याला सहज वाटते.

पण प्रत्यक्षात जवळजवळ एकही तारा दुसऱ्या ताऱ्यावर आदळत नाही!

का माहीत आहे?

कारण विश्व दिसायला जरी ताऱ्यांनी भरलेले वाटत असले, तरी प्रत्यक्षात त्यात अफाट मोकळी जागा आहे. प्रत्येक ताऱ्यामधील अंतर इतके प्रचंड असते की दोन आकाशगंगा एकमेकांत मिसळल्या, तरी बहुतेक तारे एकमेकांच्या अगदी जवळून निघून जातात.

मग प्रश्न पडतो...

जर तारे आदळतच नसतील, तर शास्त्रज्ञ आकाशगंगांच्या टकरीला इतके महत्त्व का देतात?

कारण खरी उलथापालथ ताऱ्यांमध्ये नाही, तर वायू आणि धुळीमध्ये घडते.

आकाशगंगा एकमेकांच्या गुरुत्वाकर्षणात अडकल्या की त्यातील वायू अस्थिर होतो. तो हळूहळू आकाशगंगेच्या मध्यभागाकडे वाहू लागतो. आणि तिथे कोण वाट पाहत असते?

तेच अदृश्य अतिभव्य कृष्णविवर!

हा वायू कृष्णविवरात पडू लागला की त्याचे वस्तुमान झपाट्याने वाढते. त्यामुळे अनेक वर्षे शास्त्रज्ञांचा ठाम विश्वास होता की अतिभव्य कृष्णविवरे मोठी होण्यामागे मुख्य कारण म्हणजे आकाशगंगांच्या टकरी.

पण विज्ञानात प्रत्येक उत्तरातून नवा प्रश्न जन्माला येतो...

ऑक्सफर्ड विद्यापीठातील संशोधकांनी अशा अनेक सर्पिल आकाशगंगांचा अभ्यास केला, ज्यांची आजवर कोणत्याही दुसऱ्या आकाशगंगेशी टक्करच झाली नव्हती.

मग त्यांच्या केंद्रातील कृष्णविवरे लहान असायला हवी होती...

पण जे दिसले, त्याने खगोलशास्त्रालाच धक्का बसला!

त्या शांत, एकाकी आकाशगंगांमध्येही सूर्यापेक्षा कोट्यवधी- अब्जपट मोठी कृष्णविवरे सापडली.

म्हणजेच आकाशगंगांची टक्कर हा कृष्णविवराच्या वाढीचा एकमेव मार्ग नव्हता.

मग एवढी प्रचंड कृष्णविवरे वाढली तरी कशी?

याचे उत्तर शोधण्यासाठी शास्त्रज्ञांनी संपूर्ण विश्वच संगणकात निर्माण केले... आणि त्यातून समोर आलेले सत्य आणखी थक्क करणारे होते!

ते आपण पुढील भागात पाहू.

तुमच्या मते, कृष्णविवराला "अन्न" कोण पुरवत असेल—आकाशगंगांची टक्कर, की विश्वात अजून एखादी अदृश्य प्रक्रिया सुरू आहे?

©संतोष कारखानीस

कृष्णविवरे : भाग १ - आकाशगंगेच्या हृदयात लपलेला अदृश्य सम्राट!

 आपल्या आकाशगंगेच्या मध्यभागी असा एक "राक्षस" आहे, जो कधीच दिसत नाही...

पण त्याच्या एका निर्णयावर संपूर्ण आकाशगंगेचे भविष्य अवलंबून असू शकते!

हे ऐकून विज्ञानकथा वाटते ना? पण ही कल्पना नाही, तर आजचे विज्ञान सांगत असलेले वास्तव आहे.

विश्वात अब्जावधी आकाशगंगा आहेत. प्रत्येक आकाशगंगेत अब्जावधी तारे आहेत. पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे जवळजवळ प्रत्येक मोठ्या आकाशगंगेच्या अगदी मध्यभागी एक "अतिभव्य कृष्णविवर" (Supermassive Black Hole) दडलेले असते.

"कृष्णविवर" म्हणजे नेमके काय?

सोप्या भाषेत सांगायचे, तर इतके प्रचंड गुरुत्वाकर्षण असलेला प्रदेश की त्यातून प्रकाशसुद्धा बाहेर पडू शकत नाही. म्हणूनच ते आपल्याला कधीच दिसत नाही. आपण जे पाहतो ते त्याच्या आजूबाजूचा तेजस्वी वायू असतो; कृष्णविवर स्वतः मात्र कायम अदृश्यच राहते.

पण इथे खरी गोष्ट सुरू होते...

शास्त्रज्ञांना एक विलक्षण गोष्ट लक्षात आली. ज्या आकाशगंगेच्या केंद्रातील कृष्णविवर जितके मोठे, त्या आकाशगंगेतील ताऱ्यांची संख्या, त्यांची मांडणी आणि त्यांची हालचालही तितकी वेगळी असते.

एका छोट्याशा अदृश्य वस्तूचा आणि लाखो-कोट्यवधी ताऱ्यांच्या महासागराचा एवढा जवळचा संबंध असू शकतो?

हा प्रश्न आज जगभरातील खगोलशास्त्रज्ञांना सतावत आहे.

कृष्णविवराची आणखी एक गंमत आहे.

आपण समजतो की ते म्हणजे अवकाशातील एखादे भोक. पण प्रत्यक्षात ते भोक नसतेच! एका महाकाय ताऱ्याचे आयुष्य संपल्यावर तो स्वतःच्या गुरुत्वाकर्षणाखाली इतका कोसळतो की त्यातून कृष्णविवर तयार होते. त्या क्षणापासून त्यातील पदार्थाबद्दलची जवळजवळ सर्व माहिती कायमची लपून जाते.

म्हणूनच आजही शास्त्रज्ञ म्हणतात, "कृष्णविवराच्या आत नेमके काय आहे, हे आम्हाला माहीत नाही."

विश्वातील सर्वांत गूढ वस्तूंपैकी एक... आणि तरीही ती जवळजवळ प्रत्येक आकाशगंगेच्या मध्यभागी आहे!

पण आता सर्वांत मोठा प्रश्न...

ही कृष्णविवरे इतकी प्रचंड होतात तरी कशी?

ती एवढे "अन्न" कुठून मिळवतात?

याच प्रश्नाचे उत्तर शोधताना शास्त्रज्ञांना असे काही धक्कादायक शोध लागले, ज्यामुळे अनेक दशकांपासून मान्य असलेले सिद्धांतच बदलू लागले.

त्याची कथा आपण पुढील भागात पाहू...

तुमच्या मते, विश्वातील सर्वांत गूढ रहस्य कोणते असू शकते—कृष्णविवर, डार्क मॅटर की अजून काही?

©संतोष कारखानीस

Quantum Physics: भाग ८: प्रकाशाची एकाग्र शक्ती आणि 'लेझर' मागचे क्वांटम गुपित

तुम्ही लहानपणी जत्रेतून घेतलेला तो लाल रंगाचा लेझर दिवा आठवतोय? एक छोटासा सेल टाकून बटन दाबले, की त्याची लाल ठिपक्याची रेघ कित्येक किलोमीटर लांब असलेल्या भिंतीवर जाऊन चकाकायची! आपल्या घरातला साधा टॉर्च लावला की त्याचा प्रकाश काही अंतरावरच पसरून धूसर होतो, मग या लेझरच्या प्रकाशात अशी कोणती जादू असते जी त्याला अजिबात पसरू देत नाही?

हा साधा खेळण्यातील दिवा वाटत असला, तरी याच्या मागे दडलेले आहे क्वांटम फिजिक्सचे एक अत्यंत शक्तिशाली रहस्य!

मागील भागात आपण पाहिले की क्वांटम एन्टँगलमेंटच्या भुताटकीच्या खेळाने संगणक विश्वात कशी क्रांती आणली आहे. आज आपण पाहणार आहोत की क्वांटम नियमांना जेव्हा आपण प्रकाशाच्या गराड्यात उतरवतो, तेव्हा मानवाच्या हाती 'लेझर' (LASER) सारखे एक अमोघ अस्त्र कसे लागते.

या शोधाची सुरुवात सुद्धा थेट अल्बर्ट आयन्स्टाईन यांच्या एका संकल्पनेतून झाली होती. आयन्स्टाईन यांनी १९१७ मध्ये एक गणित मांडले होते. आपण तिसऱ्या भागात पाहिले की अणूच्या आत असलेला इलेक्ट्रॉन जेव्हा वरच्या कक्षेतून खालच्या कक्षेत उडी मारतो, तेव्हा तो स्वतःहून प्रकाशाचा एक कण (फोटॉन) बाहेर टाकतो. याला वैज्ञानिक 'स्पॉन्टेनियस एमिसन' म्हणतात. आपल्या घरातील नेहमीचे बल्ब याच नियमाने चालतात, जिथे कोट्यवधी इलेक्ट्रॉन वेगवेगळ्या वेळी, वेगवेगळ्या दिशांना आणि वेगवेगळ्या रंगांचे फोटॉन बाहेर टाकतात. त्यामुळे हा प्रकाश विस्कळीत होतो.

पण आयन्स्टाईन यांनी एक भन्नाट कल्पना मांडली—जर एखादा इलेक्ट्रॉन आधीच वरच्या कक्षेत असेल, आणि आपण बाहेरून नेमकी तितकीच ऊर्जा असलेला एक फोटॉन त्याच्याजवळ पाठवला, तर तो फोटॉन त्या इलेक्ट्रॉनला खाली उडी मारण्यासाठी भाग पाडतो!

या प्रक्रियेला 'स्टिम्युलेटेड एमिशन' (Stimulated Emission) म्हणतात. जादू म्हणजे, जेव्हा तो इलेक्ट्रॉन खाली उडी मारतो, तेव्हा तो आधीच्या फोटॉनसारखाच हुबेहूब दिसणारा, त्याच रंगाचा, त्याच दिशेने जाणारा आणि त्याच गतीने चालणारा दुसरा फोटॉन बाहेर टाकतो! हे अगदी एकाच वेळी जुळ्या भावांनी कदमताल करत चालण्यासारखे आहे.

१९६० च्या दशकात शास्त्रज्ञांनी आयन्स्टाईन यांच्या याच क्वांटम सिद्धांताचा वापर करून प्रयोगशाळेत एका विशिष्ट काचेच्या किंवा वायूच्या नळीमध्ये कोट्यवधी अणूंना एकाच वेळी वरच्या कक्षेत नेऊन ठेवले (याला पॉप्युलेशन इन्व्हर्जन म्हणतात). त्यानंतर जेव्हा एक फोटॉन सोडला गेला, तेव्हा त्याने दुसऱ्याला, दुसऱ्याने तिसऱ्याला असे करत फोटॉनची एक प्रचंड मोठी आणि शिस्तबद्ध 'फौज' तयार केली! याच फौजेला आपण म्हणतो 'LASER' (Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation).

लेझरचा प्रकाश हा 'कोहेरंट' (Coherent) असतो, याचा अर्थ त्याचे सर्व कण एकाच तालात, एकाच लहरीवर चालतात. म्हणूनच हा प्रकाश कित्येक किलोमीटर गेला तरी आपली शक्ती गमावत नाही की पसरत नाही.

आज लेझर तंत्रज्ञान आपल्या आयुष्याचा इतका अविभाज्य भाग बनले आहे की त्याशिवाय आधुनिक जग थांबेल!

• वैद्यकीय क्षेत्र: डोळ्यांचे ऑपरेशन (Lasik) असो किंवा शरीरातील ट्यूमर काढणे, लेझरच्या मदतीने डॉक्टर एका रक्ताचा थेंबही न सांडता अत्यंत सूक्ष्म शस्त्रक्रिया करतात.

• उद्योग जगतात: हिऱ्यासारख्या जगातील सर्वात कठीण पदार्थाला अचूक आकार देणे किंवा जाड लोखंडी पत्रे कापण्यासाठी लेझर कटर वापरले जातात.

• इंटरनेट आणि डेटा: तुम्ही सुपरमार्केटमध्ये जाता तेव्हा बारकोड स्कॅनर लेझरवर चालतो. एवढेच नाही तर महासागरांच्या तळाशी पसरलेल्या ऑप्टिकल फायबर केबल्समधून लेझरच्या स्वरूपातच इंटरनेटचा डेटा सेकंदाला करोडो किलोमीटरचा प्रवास करतो!

मॅक्स प्लँक यांनी उष्णतेच्या कणांमधून शोधलेले क्वांटमचे नियम आज लेझरच्या रूपाने मानवाच्या हातातील सर्वात अचूक आणि शक्तिशाली प्रकाश बनले आहेत.

पण ही लेखमाला इथेच संपत नाही! सुरुवातीला मी ही लेखमाला सहा भागांची ठरवली होती, पण क्वांटमचे हे अथांग विश्व पाहता आता ती नऊ भागांची झाली आहे. आता पुढच्या म्हणजेच  शेवटच्या भागात आपण पाहणार आहोत की हे लेझर, हे ट्रान्झिस्टर आणि क्वांटम एन्टँगलमेंट एकत्र करून आपला 'भारत' देश जगाच्या पाठीवर 'नॅशनल क्वांटम मिशन'द्वारे काय इतिहास रचत आहे!

प्रकाश कणांच्या या शिस्तबद्ध फौजेची म्हणजेच लेझरची क्वांटम कथा वाचून तुम्हाला भारतीय विज्ञानाच्या उज्ज्वल भविष्याबद्दल काय वाटते?

©संतोष कारखानीस

#QuantumPhysics #LaserTechnology #EinsteinTheory #QuantumScience #MarathiScience #TechInnovation

Quantum Physics: भाग ७: विश्वातील सर्वात रहस्यमय नाते आणि 'क्वांटम एन्टँगलमेंट'ची जादू

विचार करा, तुमच्याकडे दोन जादूई फासे (Dice) आहेत. एक फासा तुम्ही पुण्यात तुमच्या घरी ठेवला आणि दुसरा फासा तुमच्या मित्राला अमेरिकेत दिला. तुम्ही पुण्यात फासा टाकला आणि त्यावर '६' आकडा आला, तर त्याच सेकंदाला, कोणतीही वेळ न घालवता अमेरिकेतील फाशावरही '६' हाच आकडा पडतो! त्यांच्यात कोणतीही वायर नाही, कोणताही सिग्नल नाही, तरीही एकाचा परिणाम दुसऱ्यावर होतो. ऐकायला हा एखाद्या भोंदूगिरीसारखा किंवा जादूटोण्यासारखा प्रकार वाटतो ना?

पण हा जादूटोणा नाही, तर हे आधुनिक भौतिकशास्त्रातील सर्वात मोठे रहस्य आहे, ज्याला वैज्ञानिक भाषेत 'क्वांटम एन्टँगलमेंट' (Quantum Entanglement) म्हणतात!

मागील भागात आपण पाहिले की तीन शास्त्रज्ञांच्या इर्षेतून ट्रान्झिस्टरचा शोध लागला आणि संगणकांचे युग सुरू झाले. पण जसजसे हे ट्रान्झिस्टर लहान होत गेले, तसतसे शास्त्रज्ञांना समजले की आता जुने नियम सोडून आपल्याला थेट क्वांटमच्या या अजब जगातच उतरावे लागेल. आणि याच जगात त्यांना सापडले विश्वातील सर्वात अनोखे नाते!

हे नक्की काय आहे आणि कसे काम करते, एकदम सोप्या भाषेत समजूया. जेव्हा दोन सूक्ष्म कण (जसे की इलेक्ट्रॉन किंवा प्रकाशाचे फोटॉन) एकमेकांच्या खूप जवळ येतात आणि त्यांच्यात एक खास प्रक्रिया होते, तेव्हा ते एकमेकांशी कायमचे जोडले जातात. या जोडप्याला वैज्ञानिक 'एन्टँगल पेअर' म्हणतात. एकदा का हे नाते तयार झाले, की मग तुम्ही त्या दोन कणांना एकमेकांपासून कितीही दूर नेऊन ठेवा—एक कण मुंबईत आणि दुसरा थेट मंगळ ग्रहावर असला तरीही चालतो!

आता जादू सुरू होते. क्वांटमच्या नियमांनुसार, जोपर्यंत आपण या कणांना पाहत नाही, तोपर्यंत ते एकाच वेळी सर्व दिशांना फिरत असतात (याला सुपरपोझिशन म्हणतात). पण जेव्हा तुम्ही मुंबईत असलेल्या कणाचा अभ्यास करता आणि तो समजा 'घड्याळाच्या काट्याच्या दिशेने' (Clockwise) फिरताना दिसतो, तेव्हा त्याच मायक्रोसेकंदाला, मंगळ ग्रहावर असलेला दुसरा कण आपोआप 'घड्याळाच्या काट्याच्या उलट दिशेने' (Anti-clockwise) फिरू लागतो! त्यांच्यातील हे संप्रेषण प्रकाशाच्या वेगापेक्षाही जलद असते.

स्वतः अल्बर्ट आयन्स्टाईन यांना ही कल्पना अजिबात पटली नव्हती! त्यांनी याला हसण्यावारी नेऊन 'स्पुकी ॲक्शन अ‍ॅट अ डिस्टन्स' (Spooky action at a distance) म्हणजेच 'लांबून चालणारा भुताटकीचा खेळ' असे नाव दिले होते. आयन्स्टाईन यांचे म्हणणे होते की, प्रकाशाच्या वेगापेक्षा वेगाने विश्वात काहीही प्रवास करू शकत नाही, मग या दोन कणांना एकमेकांची अवस्था इतक्या लवकर कशी समजते? पण पुढे १९८२ मध्ये आणि अलीकडे २०२२ मध्ये शास्त्रज्ञांनी प्रयोगांतून सिद्ध केले की आयन्स्टाईन इथे चुकीचे होते आणि निसर्गाचा हा भुताटकीचा खेळ शंभर टक्के खरा आहे! (या शोधासाठी २०२२ चे नोबेल प्राईझही दिले गेले).

पण मग या अजब नात्याचा संगणकांमध्ये कसा वापर केला जातो?

आपले आजचे नेहमीचे संगणक 'बिट्स'वर (Bits) चालतात, जे एकतर '०' असू शकतात किंवा '१'. पण क्वांटम कॉम्प्युटरमध्ये वापरले जातात 'क्यूबिट्स' (Qubits). क्वांटम एन्टँगलमेंटमुळे जेव्हा आपण अनेक क्यूबिट्स एकमेकांशी जोडतो, तेव्हा त्यांची शक्ती कमालीची वाढते. जर तुम्ही २ क्यूबिट्स जोडले, तर ते एकाच वेळी ४ अवस्थांमध्ये राहू शकतात. जर तुम्ही ३०० क्यूबिट्स एकमेकांशी एन्टँगल केले, तर ते एकाच वेळी विश्वातील एकूण अणूंच्या संख्येपेक्षाही जास्त गणिते एका सेकंदात करू शकतात! यामुळेच क्वांटम कॉम्प्युटर आजच्या सुपरकॉम्प्युटरपेक्षा अब्जावधी पटीने वेगवान ठरतात.

पण मित्रांनो, हा प्रवास वाटतो तितका सोपा नाही. यात वैज्ञानिकांसमोर एक हिमालयासारखे मोठे आव्हान आहे!

हे क्यूबिट्स अत्यंत लाजाळू आणि नाजूक असतात. अणूच्या जगाबाहेरील थोडी जरी उष्णता, हवेचा झोत किंवा साधी कंपने यांच्या संपर्कात हे क्यूबिट्स आले, तर त्यांचे हे अजब नाते एका सेकंदात तुटून जाते. याला वैज्ञानिक भाषेत 'डीकोहेरन्स' (Decoherence) म्हणतात. हे नाते टिकवून ठेवण्यासाठी अत्यंत कडक थंडीची म्हणजेच उणे २७३ अंश सेल्सिअस (-२७३°C) तापमानाची गरज असते, जे अंतराळापेक्षाही जास्त थंड आहे!

या आव्हानावर मात करण्यासाठी आज जगभरातील आणि आपल्या भारतातील शास्त्रज्ञ 'क्रायोजेनिक्स' (अतिशीत तंत्रज्ञान) आणि 'क्वांटम एरर करेक्शन'वर काम करत आहेत. अणूंचा हा नाजूक खेळ सुरक्षित ठेवण्यासाठी खास लेझर आणि चुंबकीय कवचांचा वापर केला जात आहे, जेणेकरून बाहेरील जगाचा डिस्टर्बन्स आत पोहोचणार नाही.

निसर्गाच्या या सर्वात गुंतागुंतीच्या रहस्याला वेठीस धरून मानवाने निसर्गावरच मात करायला सुरुवात केली आहे. पण जेव्हा हा क्वांटम कॉम्प्युटर पूर्णपणे तयार होईल, तेव्हा जगाचा चेहरामोहरा कसा बदलेल? आणि भारताचे 'नॅशनल क्वांटम मिशन' यामध्ये नक्की काय पराक्रम गाजवत आहे? पाहूया या लेखमालेच्या शेवटच्या आणि अत्यंत अभिमानास्पद अशा भागात!

पण त्यापूर्वी पुढील भागात आपण पाहू quantum physics च्या ज्ञानाचा वापर करून बनविलेली आपल्या रोजच्या वापरातील एक अत्यंत उपयुक्त वस्तू .  

प्रकाशाच्या वेगापेक्षाही वेगवान असणारे हे 'क्वांटम नाते' वाचून तुम्हाला निसर्गाच्या रचनेबद्दल काय वाटते?

©संतोष कारखानीस

#QuantumPhysics #QuantumEntanglement #QuantumComputing #EinsteinSpookyAction #MarathiScience #TechFuture

Quntum Physics: भाग ६: तीन शास्त्रज्ञांची इर्षा आणि सिलिकॉनची ती जादूई युक्ती

तुमच्या घरात असलेला टीव्ही, कॉम्प्युटर आणि हातातला मोबाईल जर एका रात्रीत गायब झाला, तर जग कसे दिसेल? अगदी पाषाण युगात गेल्यासारखे वाटेल ना? पण या सगळ्या उपकरणांना जन्म देणारा एक चमत्कार एका प्रयोगशाळेत घडला होता, जिथे तीन शास्त्रज्ञ एकमेकांचा प्रचंड द्वेष करत होते!

मागील भागात आपण पाहिले की हायझेनबर्गच्या अनिश्चिततेच्या सिद्धांतामुळे भौतिकशास्त्रात एक मोठी खळबळ उडाली होती. पण हा सैद्धांतिक वाद लवकरच एका मोठ्या व्यावहारिक क्रांतीमध्ये बदलणार होता. ती क्रांती म्हणजेच 'सेमीकंडक्टर' (अर्धवाहक)!

आधी सोप्या भाषेत समजून घेऊया, सेमीकंडक्टर म्हणजे काय? आपल्याकडे तांबे किंवा लोखंड यांसारखे पदार्थ असतात, जे स्वतःमधून वीज अगदी सहज वाहू देतात; त्यांना आपण कंडक्टर म्हणतो. दुसरीकडे लाकूड किंवा प्लास्टिक सारखे पदार्थ असतात, जे विजेला अजिबात रस्ता देत नाहीत; त्यांना इन्सुलेटर म्हणतात. पण निसर्गात काही असे लाजाळू पदार्थ आहेत, जे एरवी शांत बसतात, पण त्यांचे तापमान बदलले किंवा त्या पदार्थात थोडे फेरबदल केले की ते स्वतःमधून वीज वाहू देतात! ते कंडक्टर आणि इन्सुलेटरच्या अगदी मध्ये असतात, म्हणून त्यांना सेमीकंडक्टर म्हणतात. सिलिकॉन हा त्यातलाच एक!

क्वांटम फिजिक्सने वैज्ञानिकांना समजवले होते की, या सेमीकंडक्टरच्या आत इलेक्ट्रॉनचे काही ठराविक ऊर्जा पट्टे (Energy Bands) असतात. जर आपण या इलेक्ट्रॉनला नियंत्रित करू शकलो, तर आपण विजेच्या प्रवाहाला आपल्या बोटावर नाचवू शकतो!

हाच विचार घेऊन अमेरिकेच्या जगप्रसिद्ध 'बेल लॅब्स'मध्ये तीन शास्त्रज्ञ एकत्र आले – जॉन बार्डीन, वॉल्टर ब्रॅटेन आणि त्यांचा कडक स्वभावाचा बॉस विल्यम शॉकली. वर्ष होते १९४७. दुसऱ्या महायुद्धानंतर जगाला व्हॅक्यूम ट्यूब्सपेक्षा (ज्या आकाराने मोठ्या आणि खूप गरम व्हायच्या) काहीतरी लहान आणि वेगवान हवे होते.

यातले जॉन बार्डीन हे अतिशय हुशार थिअरेटिकल फिजिसिस्ट होते, तर वॉल्टर ब्रॅटेन हे प्रयोगांमध्ये पटाईत होते. या दोघांनी प्रयोगशाळेत रात्रीचा दिवस केला. क्वांटम मेकॅनिक्सचा वापर करून त्यांनी सिलिकॉन आणि जर्मेनियमच्या पृष्ठभागावरील इलेक्ट्रॉनचा अभ्यास केला. अखेर ख्रिसमसच्या काही दिवस आधी, २३ डिसेंबर १९४७ रोजी त्यांनी जगातील पहिला 'पॉइंट-कॉन्टॅक्ट ट्रान्झिस्टर' तयार केला! प्लास्टिकच्या एका छोट्या त्रिकोणावर सोन्याची दोन बारीक पट्टी लावून त्यांनी सेमीकंडक्टरमधून वाहणाऱ्या विजेला एका सेकंदात नियंत्रित करून दाखवले.

पण खरी नाट्यमय गोष्ट पुढे घडली! या शोधाचे पेटंट घेताना बॉस विल्यम शॉकली यांचे नाव त्यात नव्हते, कारण मुख्य प्रयोग बार्डीन आणि ब्रॅटेन यांनी गुप्तपणे केला होता. शॉकली यांना हा स्वतःचा मोठा अपमान वाटला. त्यांच्यातील इर्षा जागी झाली. त्यांनी बार्डीन आणि ब्रॅटेन यांना त्या मुख्य प्रोजेक्टमधून चक्क बाहेर काढले!

शॉकली शांत बसणाऱ्यांपैकी नव्हते. त्यांनी स्वतःला एका खोलीत कोंडून घेतले आणि सलग चार आठवडे रात्रभर जागून अभ्यास केला. त्यांनी बार्डीन आणि ब्रॅटेन यांच्या शोधातील त्रुटी शोधल्या आणि क्वांटम नियमांचा अधिक सखोल वापर करून एक संपूर्णपणे वेगळा आणि अधिक मजबूत ट्रान्झिस्टर शोधून काढला, ज्याला 'जंक्शन ट्रान्झिस्टर' म्हणतात! आज आपण जी इलेक्ट्रॉनिक उपकरणे वापरतो, ती शॉकली यांनी शोधलेल्या याच जंक्शन ट्रान्झिस्टरच्या सिद्धांतावर चालतात.

या तिघांमधील भांडणे इतकी टोकाला गेली की त्यांनी एकमेकांशी बोलणेही बंद केले. पण निसर्गाचा न्याय बघा, मानवी इतिहास बदलणाऱ्या या महान शोधासाठी १९५६ मध्ये या तिन्ही शास्त्रज्ञांना संयुक्तपणे नोबेल पुरस्कार देण्यात आला!

ट्रान्झिस्टर म्हणजे दुसरे काही नसून विजेचा प्रवाह सुरू किंवा बंद करणारे एक अतिसूक्ष्म बटन आहे. क्वांटम फिजिक्सच्या नियमांमुळे हे शक्य झाले. या एका साध्या शोधामुळे जगातील सर्व मोठे कॉम्प्युटर्स एका छोट्या चिपमध्ये समावले गेले.

पण विचार करा, जर हे ट्रान्झिस्टर आकाराने लहान होत गेले, तर एका वेळेस ते इतके लहान होतील की इलेक्ट्रॉन तिथून गायब होऊन दुसरीकडेच प्रकट होईल! मग काय होईल? निसर्गाची ही नवी डोकेदुखी वैज्ञानिकांना एका अद्भुत कॉम्प्युटरकडे घेऊन चालली होती. तो कोणता कॉम्प्युटर आहे? पाहूया पुढच्या भागात!

तीन शास्त्रज्ञांच्या इर्षेतून जन्मलेल्या या ट्रान्झिस्टरची गोष्ट तुम्हाला कशी वाटली?

©संतोष कारखानीस

#QuantumPhysics #TransistorInvention #Semiconductor #ScienceStories #WilliamShockley #MarathiKatta

Quantum Physics : भाग ५: हायझेनबर्गचा नियम आणि देवाचा खेळलेला फासा

 

Quantum Physics : भाग ५: हायझेनबर्गचा नियम आणि देवाचा खेळलेला फासा

तुम्ही एखाद्या वस्तूचा वेग आणि तिची जागा एकाच वेळी अचूक मोजू शकता का? आपल्या जगात हे सहज शक्य आहे, पण अणुच्या सूक्ष्म जगात हे अशक्य समजले जाते.

मागील लेखात आपण पाहिले की राजपुत्र डी ब्रॉग्ली यांनी इलेक्ट्रॉन हा एक कण नसून एक तरंग आहे हे सिद्ध केले होते. यानंतर १९२५ ते १९२७ या काळात क्वांटम फिजिक्सचा सुवर्णकाळ सुरू झाला, जिथे अनेक तरुण शास्त्रज्ञांनी मिळून या विषयाला पूर्ण रूप दिले.

यात पहिला होता २३ या वर्षांचा एक जर्मन तरुण, ज्याचे नाव होते व्हेर्नर हायझेनबर्ग. त्याला परागकणांची भयंकर ॲलर्जी होती. त्यामुळे तो सुट्टी घेऊन समुद्रातील एका छोट्या, ओसाड बेटावर गेला जिथे झाडे नव्हती. तिथे रात्री-रात्री जागून त्याने क्वांटम फिजिक्सचे पहिले संपूर्ण गणित मांडले, ज्याला मॅट्रिक्स मेकॅनिक्स म्हणतात.

हायझेनबर्गने सांगितले की, आपण इलेक्ट्रॉनला फिरताना पाहू शकत नाही. आपण फक्त त्यातून बाहेर पडणारा प्रकाश मोजू शकतो. त्यापाठोपाठ इर्विन श्रोडिंजर या ऑस्ट्रियन शास्त्रज्ञाने इलेक्ट्रॉनच्या लहरींचे वर्णन करणारे एक प्रसिद्ध समीकरण मांडले, ज्याला श्रोडिंजर इक्वेशन म्हणतात.

पण या सगळ्या गणितांचा खरा अर्थ काय होता? जर इलेक्ट्रॉन एक लहर आहे, तर ती लहर नक्की कशाची आहे? याचे उत्तर मॅक्स बॉर्न या शास्त्रज्ञाने दिले आणि संपूर्ण वैज्ञानिक जगत हादरले! बॉर्न म्हणाला की, ही लहर कोणत्याही भौतिक पदार्थाची नाही, तर ती आहे संभाव्यतेची लाट (Probability Wave)!

याचा अर्थ असा की, जोपर्यंत तुम्ही इलेक्ट्रॉनला पाहत नाही, तोपर्यंत तो एका विशिष्ट जागी नसतो. तो एकाच वेळी अनेक जागांवर असण्याच्या शक्यतेच्या ढगात पसरलेला असतो! जेव्हा तुम्ही प्रयोग करून त्याला पाहता, तेव्हाच तो एका जागी स्थिर होतो.

यातूनच हायझेनबर्गने आपला प्रसिद्ध अनसर्टेन्टी प्रिन्सिपल म्हणजेच अनिश्चिततेचा सिद्धांत मांडला. त्यांनी सांगितले की, तुम्ही कोणत्याही कणाची जागा आणि त्याचा वेग दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी १०० टक्के अचूकतेने कधीच मोजू शकत नाही! जर तुम्ही जागा अचूक मोजायला गेलात, तर वेग अनिश्चित होईल, आणि वेग मोजायला गेलात तर जागा बदलून जाईल. हा आपल्या यांत्रिक उपकरणांचा दोष नाही, तर निसर्गाचा मूलभूत नियम आहे!

या सिद्धांतामुळे अल्बर्ट आयन्स्टाईन प्रचंड संतापले होते. विश्वात गोष्टी निश्चित नसून केवळ संभाव्यतेवर चालतात, हे त्यांना मान्य नव्हते. त्यांनी नील बोर यांना उद्देशून आपले प्रसिद्ध वाक्य म्हटले होते, देव विश्वाशी फासे खेळत नाही! यावर नील बोर यांनी उत्तर दिले होते, आयन्स्टाईन, देवाला काय करायचे आहे हे तुम्ही ठरवू नका!

क्वांटम फिजिक्सचे हे नियम ऐकायला जितके अजब आणि वेडेपणाचे वाटतात, तितकेच ते विश्वाचे अंतिम सत्य आहेत. पण हा सगळा अभ्यास फक्त कागदावर आणि लॅबमध्येच राहिला का?

या अजब नियमांमधूनच पुढे एका अशा जादूई वस्तूचा जन्म झाला, जिने मानवी इतिहास कायमचा बदलून टाकला. तीन ध्येयवेड्या शास्त्रज्ञांच्या इर्षेतून आणि क्वांटमच्या नियमांतून जगातील सर्वात मोठा शोध कसा लागला? पाहूया पुढच्या भागात!

विश्वातील ही अनिश्चितता समजून घेतल्यावर तुम्हाला निसर्गाच्या रहस्यांबद्दल काय वाटते?

©संतोष कारखानीस

#QuantumPhysics #Heisenberg #Schrodinger #ScienceInMarathi #EpicStory