मर्मविज्ञान - ३ : दुष्परिणाम

 मर्म चिकित्सा ही जेवढी प्रभावी आहे, तेवढीच ती संवेदनशील देखील आहे. जर ही चिकित्सा चुकीच्या पद्धतीने किंवा चुकीच्या दाबाने केली गेली, तर त्याचे गंभीर दुष्परिणाम होऊ शकतात. मर्म विज्ञानानुसार, मर्म स्थाने ही शरीरातील 'प्राणा'ची केंद्रे आहेत, त्यामुळे तिथे झालेली इजा घातक ठरू शकते .

मर्म चिकित्सेचे संभाव्य दुष्परिणाम खालीलप्रमाणे आहेत:

१. गंभीर आणि प्राणघातक परिणाम (Severe and Fatal Effects):

• मृत्यू: काही विशिष्ट मर्म बिंदूंवर (उदा. सद्यप्राणहर मर्म) चुकीचा आघात किंवा अतिदाब दिल्यास तात्काळ किंवा काही काळाने मृत्यू ओढवू शकतो.
• बेशुद्धावस्था: मर्म स्थानाला इजा झाल्यास मूर्च्छा (unconsciousness), तीव्र गोंधळ (confusion) किंवा शक्ती कमी होणे असे परिणाम दिसू शकतात.

२. कायमस्वरूपी अपंगत्व आणि विकृती (Deformities and Disabilities):

• अंधत्व: डोळ्यांच्या वर असलेल्या आवर्त मर्माला इजा झाल्यास दृष्टी जाण्याचा किंवा अंधत्व येण्याचा मोठा धोका असतो.
• अर्धांगवायू (Paralysis): कंबरेतील कटिकतरुण मर्मावर शस्त्रक्रिया किंवा चुकीचा दाब दिल्यास अर्धांगवायू होऊ शकतो.
• अवयवांची कार्यक्षमता जाणे: घोट्यातील (Gulpha) मर्माला इजा झाल्यास सांधे कमकुवत होतात आणि त्या भागाची हालचाल बंद होऊ शकते. तसेच कूर्च मर्माच्या इजेमुळे हात थरथरणे किंवा वाकडे होणे असे प्रकार घडू शकतात.

३. अति-उत्तेजनामुळे होणारे तात्पुरते दुष्परिणाम (Effects of Overstimulation): जर मर्म बिंदूंवर गरजेपेक्षा जास्त वेळा (उदा. एका सत्रात २५ पेक्षा जास्त वेळा) किंवा खूप जोरात दाब दिला, तर खालील त्रास होऊ शकतात:

• तात्पुरती डोकेदुखी आणि चक्कर येणे.
• डोळ्यांमागे दाब जाणवणे किंवा डोळ्यांतून सतत पाणी येणे.
• सुप्राऑर्बिटल न्यूराल्जिया: डोळ्यांच्या वरच्या नसेमध्ये तीव्र वेदना होणे.
• रक्त साकळणे (Hematoma): मऊ उतींवर अतिदाब पडल्यास तिथे रक्त साकळू शकते.

४. विशिष्ट आजारांमध्ये धोके (Risks in Specific Conditions):

• काचबिंदू (Glaucoma): काचबिंदू असलेल्या रुग्णांच्या डोळ्यांच्या मर्म बिंदूंवर दाब दिल्यास डोळ्यांतील अंतर्गत दाब वाढून स्थिती अधिक बिघडू शकते.
• तीव्र वेदना: अननुभवी व्यक्तीने चुकीचे मर्म दाबल्यास रुग्णाला दीर्घकाळ टिकणाऱ्या वेदना सहन कराव्या लागू शकतात.

महत्त्वाची खबरदारी: मर्म चिकित्सेचा गैरवापर किंवा चुकीची पद्धत ही विघातक (destructive) ठरू शकते. त्यामुळे ही चिकित्सा नेहमी तज्ञ आयुर्वेदिक वैद्यांच्या मार्गदर्शनाखाली आणि योग्य पद्धतीने शिकूनच केली पाहिजे. मर्म स्थानावर शस्त्रक्रिया करताना देखील कमालीची काळजी घेणे आवश्यक असते कारण तिथे झालेली छोटीशी चूकही कायमस्वरूपी नुकसान करू शकते.