कृष्णविवर फक्त सर्वकाही गिळून टाकते, असे आपण समजतो...
पण ते संपूर्ण आकाशगंगेतील नवीन ताऱ्यांचा जन्मही थांबवू शकते, हे तुम्हाला माहीत आहे का?
विश्वातील ही गोष्ट ऐकली की अक्षरशः अंगावर काटा येतो.
आपण मागील भागात पाहिले की कृष्णविवर सतत वाढत असते. पण ते वाढताना फक्त पदार्थ गिळत बसत नाही.
उलट, ते आपल्या आजूबाजूच्या विश्वावर इतका प्रचंड प्रभाव टाकते की संपूर्ण आकाशगंगेचे भविष्य बदलू शकते.
पण हे घडते तरी कसे?
कृष्णविवराच्या भोवती वायू आणि धुळीचा एक प्रचंड वेगाने फिरणारा गरम पट्टा तयार होतो. याला अॅक्रिशन डिस्क म्हणतात. या पट्ट्यातील पदार्थाचे तापमान इतके वाढते की तो प्रचंड ऊर्जा निर्माण करतो.
याच ऊर्जेतून अवकाशात दोन दिशांनी अविश्वसनीय वेगाने झेपावणारे जेट्स बाहेर पडतात.
आणि इथेच सुरू होते खरी गोष्ट...
हे जेट्स हजारो नव्हे, तर लाखो प्रकाशवर्षांपर्यंत जाऊ शकतात. त्यांच्या मार्गात येणारा वायू प्रचंड तापतो किंवा थेट आकाशगंगेबाहेर फेकला जातो.
याचा परिणाम काय होतो?
नवीन तारे तयार होण्यासाठी थंड वायू लागतो. वायूच उरला नाही किंवा तो खूप गरम झाला, तर नवीन ताऱ्यांचा जन्मच थांबतो.
म्हणजेच...
एक अदृश्य कृष्णविवर संपूर्ण आकाशगंगेचे भविष्य बदलू शकते!
डॉ. बेकी स्मिथ यांनी यासाठी एक सुंदर उदाहरण दिले आहे.
समजा, संपूर्ण आकाशगंगा आपण वाळूच्या एका कणाएवढी लहान केली.
तर तिच्या मध्यभागी असलेले कृष्णविवर एका अणूपेक्षाही लहान दिसेल.
पण त्यातून निर्माण होणारे जेट्स मात्र त्या संपूर्ण "वाळूच्या कणा"च्या कितीतरी पटीने दूरपर्यंत पसरतील.
किती विलक्षण विरोधाभास आहे!
आकाराने जवळजवळ नगण्य...
पण प्रभावाने संपूर्ण आकाशगंगेवर राज्य करणारे!
यामुळे अनेकांना आणखी एक गैरसमज होतो.
आकाशगंगेच्या मध्यभागी कृष्णविवर आहे, म्हणजे सर्व तारे त्याच्याभोवती फिरत असतील.
पण तसे नाही.
संपूर्ण आकाशगंगेच्या वस्तुमानाच्या तुलनेत कृष्णविवराचे वस्तुमान अत्यंत कमी असते. आकाशगंगा तिच्या स्वतःच्या एकूण गुरुत्वाकर्षणामुळे टिकून असते.
तरीही कृष्णविवर इतके महत्त्वाचे का?
कारण ते आकाशगंगेला धरून ठेवत नाही...
पण तिच्या भविष्यात कोणते तारे जन्माला येतील आणि कोणते नाहीत, यावर मात्र त्याचा मोठा प्रभाव असतो.
याच कारणामुळे आज कृष्णविवरांना केवळ "विश्वातील राक्षस" म्हणून पाहिले जात नाही.
त्यांना आता आकाशगंगांच्या उत्क्रांतीचे "नियंत्रक" मानले जाऊ लागले आहे.
पण इथेच आणखी एक मोठे रहस्य दडले आहे...
कृष्णविवर नेहमीच ताऱ्यांचा जन्म थांबवते का?
की काही वेळा तेच नवीन ताऱ्यांच्या जन्माला चालना देखील देते?
या प्रश्नाचे उत्तर अजूनही पूर्णपणे मिळालेले नाही... आणि त्याचीच रोमांचक कथा आपण पुढील भागात पाहणार आहोत.
©संतोष कारखानीस
No comments:
Post a Comment