कृष्णविवर वाढण्यासाठी नेहमी आकाशगंगांची टक्करच लागते...
हा समज आता पूर्णपणे बदलत आहे!
मग अब्जावधी वर्षे कृष्णविवराला "अन्न" कोण पुरवते?
याचे उत्तर विश्वाच्या आत लपलेल्या एका अद्भुत व्यवस्थेत दडलेले आहे.
आपण मागील भागात पाहिले की बहुतेक कृष्णविवरे आकाशगंगांच्या टकरीशिवायही वाढतात.
मग शास्त्रज्ञांनी आपले लक्ष आकाशगंगेच्या बाहेरून आत वळवले.
आणि तिथे त्यांना काही विलक्षण गोष्टी दिसू लागल्या.
सर्वप्रथम...
आकाशगंगेचे सुंदर सर्पिल बाहू फक्त पाहण्यासाठी नसतात!
त्यामधून वायू आणि धुळीचे प्रचंड प्रवाह सतत फिरत असतात.
लाखो-कोट्यवधी वर्षांच्या या संथ प्रवासात हा वायू हळूहळू आपली गती कमी करतो आणि आकाशगंगेच्या मध्यभागाकडे सरकू लागतो.
म्हणजेच...
आकाशगंगेच्या आतच कृष्णविवरासाठी एक नैसर्गिक "महामार्ग" तयार होतो!
पण एवढेच नाही...
आपल्या आकाशगंगेसह अनेक सर्पिल आकाशगंगांच्या मध्यभागी एक लांबट पट्टा असतो. याला "बार" (Bar) म्हणतात.
हा बार म्हणजे जणू शहरातील फ्लायओव्हरच!
तो वायूला थेट मध्यभागाकडे नेतो, जिथे अतिभव्य कृष्णविवर त्याची वाट पाहत असते.
यासाठी कोणत्याही मोठ्या टकरीची गरजच नसते.
पण अजून एक रहस्य बाकी आहे...
जर आकाशगंगेतील वायूच संपला, तर मग लाखो वर्षांनंतरही कृष्णविवराला पदार्थ कुठून मिळतो?
याचे उत्तर संपूर्ण विश्वात पसरलेल्या एका अदृश्य जाळ्यात दडलेले आहे.
शास्त्रज्ञ त्याला "कॉस्मिक वेब" (Cosmic Web) म्हणतात.
सोप्या भाषेत सांगायचे, तर हे विश्वभर पसरलेले अदृश्य धाग्यांचे जाळे आहे. या धाग्यांमधून वायू सतत आकाशगंगांकडे वाहत असतो.
आपल्याला ते दिसत नाही...
पण त्याच अदृश्य प्रवाहामुळे आकाशगंगांना नवा वायू मिळतो.
या वायूपासून नवीन तारे जन्माला येतात...
आणि त्यातील काही भाग हळूहळू प्रवास करत कृष्णविवरापर्यंतही पोहोचतो.
म्हणजेच कृष्णविवराची वाढ ही एखाद्या मोठ्या स्फोटाची कथा नाही.
ती लाखो-कोट्यवधी वर्षे चालणारी, अत्यंत शांत आणि संयमी प्रक्रिया आहे.
जणू एखादा विशाल वृक्ष रोज थेंबथेंब पाणी मिळवत वाढतो...
तशीच कृष्णविवराचीही वाढ होत असते.
आज शास्त्रज्ञांना जाणवत आहे की आकाशगंगांची खरी कथा बाहेरच्या टकरींमध्ये नाही...
तर त्यांच्या आत सतत चालणाऱ्या या अदृश्य प्रवाहांमध्ये दडलेली आहे.
आणि तरीही एक प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे...
विश्वाच्या सुरुवातीच्या काळात, जेव्हा पहिल्याच आकाशगंगा तयार होत होत्या, तेव्हा इतकी प्रचंड कृष्णविवरे एवढ्या कमी वेळात निर्माण झाली तरी कशी?
याचे उत्तर कदाचित विश्वाच्या जन्माशीच जोडलेले आहे...
आणि याच रोमांचक प्रवासाचा शेवटचा भाग आपण पुढील लेखात पाहणार आहोत.
तुमच्या मते, विश्वातील सर्वांत मोठी निर्मिती कोणती असेल—आकाशगंगा, कृष्णविवर की त्या दोघांना जोडणारे अदृश्य कॉस्मिक वेब?
©संतोष कारखानीस
No comments:
Post a Comment