मर्मविज्ञान २

 मागील लेखात आपण मर्मविज्ञान हे काय आहे याची प्राथमिक माहिती घेतली. मर्म म्हणजे शरीरातील असे बिंदू ज्यावर विशिष्ट प्रकारे दाब दिला असता अनेक रोगांपासून मुक्ती मिळाले. विशेष म्हणजे कोणतेही औषध घेण्याची गरज भासत नाही. ही अत्यंत प्राचीन विद्या असून वेदांमध्ये याचा उल्लेख आहे. या विद्येचा गैरवापर होण्याची शक्यता असल्याने (उदा .  माणसाला मारण्यासाठी, बेशुद्ध करून लुटण्यासाठी, कायमचे अपंग करण्यासाठी) ही विद्या गुप्त ठेवण्यात आली. सुदैवाने या विद्येचे आचार्य आज पुण्यात आहेत. त्यांच्या अनुभवाच्या व्हिडिओची लिंक मागील लेखात दिली आहे .  

महर्षी सुश्रुत अत्यंत अवघड शल्यकर्म (सर्जरी) करताना या विद्येचा वापर करून रुग्णाला बेशुद्ध करत असत आणि शल्यकर्म पार पडल्यावर परत शुद्धीवर आणत असत. त्यांनी आपल्या ग्रंथात १०७ प्रमुख मर्मबिंदूंचा उल्लेख केला आहे.

प्राचीन आयुर्वेदिक ग्रंथांनुसार मानवी शरीरात १०७ मुख्य मर्म बिंदू असल्याचे मानले जाते. जरी काही मार्शल आर्ट्स (कलारीपायट्टू) परंपरांमध्ये १०८ मर्मांचा उल्लेख आढळतो, तरी शास्त्रीयदृष्ट्या त्यांची विभागणी खालीलप्रमाणे पाच मुख्य शारीरिक क्षेत्रांत केली जाते :

१. ऊर्ध्वजत्रुगत मर्म (डोके आणि मान - ३७ मर्म)

डोके आणि मानेच्या भागात एकूण ३७ मर्म बिंदू असतात:

• शंख (२): कान आणि डोळ्यांच्या दरम्यानचे स्थान.
• अपांग (२): डोळ्यांच्या बाहेरील कोपऱ्यात.
• आवर्त (२): भुवयांच्या मध्यभागी असलेल्या खाचेमध्ये.
• फणा (२): नाकाच्या दोन्ही बाजूला.
• विधुर (२): कानाच्या मागे खालच्या बाजूला.
• मन्या (२) आणि नीला (२): मानेच्या बाजूला असलेल्या रक्तवाहिन्यांवर.
• मातृका (८): मानेतील महत्त्वाच्या धमनी आणि नसांचे समूह.
• कृकाटिका (२): मान आणि डोके जिथे जोडले जातात तिथे.
• स्थपनी (१): दोन्ही भुवयांच्या मध्यभागी ('तिसरा डोळा').
• सीमंत (५): कवटीवरील हाडांचे सांधे.
• उत्क्षेप (२): शंख मर्माच्या वरच्या बाजूला.
• अधिपति (१): डोक्याच्या मध्यभागी (टाळूवर).
• शृंगाटक (४): नासिका आणि टाळूच्या जवळचा भाग.

२. उर आणि उदर मर्म (छाती आणि पोट - १२ मर्म)

• हृदय (१): छातीच्या मध्यभागी असलेले सर्वात महत्त्वाचे मर्म.
• नाभी (१): पोटाच्या मध्यभागी (नाळ).
• बस्ति (१): मूत्राशय.
• स्तनमूल (२) आणि स्तनरोहित (२): छातीच्या स्नायूंवर.
• अपस्तंभ (२) आणि अपलाप (२): छातीच्या बरगड्यांच्या जवळ.
• गुद (१): गुदद्वार (Anus).

३. पृष्ठ मर्म (पाठ - १४ मर्म)

• अंस (२): खांद्याच्या वरचा भाग.
• अंसफलक (२): पाठीच्या वरच्या बाजूची हाडे (Scapula).
• कटिकतरुण (२): कंबर आणि खुब्याच्या हाडाजवळ.
• कुकुन्दर (२): कंबरेच्या खालच्या बाजूला असलेले खळगे.
• नितंब (२): नितंबांच्या हाडावर.
• पार्श्वसंधी (२): बरगड्यांच्या खालचा सांधा.
• बृहती (२): पाठीच्या मध्यभागी.

४. ऊर्ध्वशाखा मर्म (हात - २२ मर्म)

प्रत्येक हातावर ११ मर्म असतात:

• क्षिप्र (२): अंगठा आणि तर्जनीच्या मधील भाग.
• तलहृदय (२): तळहाताच्या मध्यभागी.
• कूर्च (२) आणि कूर्चशिर (२): हाताच्या मनगटाच्या जवळ.
• मणीबंध (२): मनगटाचा सांधा.
• इंद्रबस्ती (२): हाताच्या मध्यभागी (Forearm).
• कूर्पर (२): कोपर (Elbow).
• आणि (२): कोपराच्या थोड्या वरच्या बाजूला.
• उर्वी (२): दंडाच्या मध्यभागी.
• लोहिताक्ष (२): बगलेच्या जवळ.
• कक्षधर (२): खांदा आणि हात जिथे जोडले जातात तिथे.

५. अधोशाखा मर्म (पाय - २२ मर्म)

प्रत्येक पायावर ११ मर्म असतात:

• क्षिप्र (२): पायाचा अंगठा आणि दुसऱ्या बोटाच्या मधील भाग [१५१].
• तलहृदय (२): तळपायाच्या मध्यभागी.
• कूर्च (२) आणि कूर्चशिर (२): पायाच्या घोट्याच्या जवळ.
• गुल्फ (२): घोट्याचा सांधा (Ankle joint) [१२४, १५१].
• इंद्रबस्ती (२): नडगीच्या (Calf) मध्यभागी [१०७, १५१].
• जानू (२): गुडघा (Knee joint) [१५१].
• आणि (२): गुडघ्याच्या थोड्या वर.
• उर्वी (२): मांडीच्या मध्यभागी [३१३].
• लोहिताक्ष (२): मांडीच्या वरच्या बाजूला (Groin जवळ).
• विटप (२): पाय आणि ओटीपोट जिथे जोडले जातात तिथे.

हे मर्म बिंदू शरीरातील अत्यंत संवेदनशील स्थाने आहेत, त्यामुळे यांच्यावरील उपचार नेहमी तज्ञ वैद्यांच्या देखरेखीखालीच केले पाहिजेत.

©संतोष कारखानीस या लेखमालेसाठी वापरलेले संदर्भ पहिल्या लेखात दिले आहेत .