सगळ्या विश्वांचं ‘ग्रंथालय’ तरी कुठे आहे?

 कल्पना करा… तुम्ही अजूनही त्या प्रचंड वैश्विक ग्रंथालयात उभे आहात.

आजूबाजूला असंख्य विश्वांची पुस्तकं. कुठे गुरुत्वाकर्षण वेगळं, कुठे मूलभूत कण वेगळे, कुठे तारेच नाहीत… आणि कुठे आपल्या कल्पनेच्याही पलीकडचं विश्व!

पण अचानक तुमच्या मनात एक प्रश्न येतो…

“ही सगळी पुस्तकं या ग्रंथालयात आहेत. पण हे ग्रंथालय स्वतः कुठे आहे?”

आणि इथे आपण दहाव्या मितीच्या कल्पनेपाशी येतो.

आत्तापर्यंत आपण वेगवेगळी विश्वं, त्यांचे वेगवेगळे नियम, त्यांचे इतिहास आणि त्यांच्या संभाव्य भविष्यांची कल्पना केली.

आता हे सगळंच — प्रत्येक संभाव्य विश्व, त्याचे सर्व संभाव्य नियम आणि त्यातून निर्माण होऊ शकणाऱ्या सर्व शक्यता — एका अंतिम, प्रचंड गणिती रचनेत सामावलेलं आहे, अशी कल्पना करा.

जणू ग्रंथालयातील पुस्तकं पाहण्याऐवजी आता तुम्ही संपूर्ण ग्रंथालयच बाहेरून पाहत आहात!

त्यात आपलं विश्व कुठे आहे?

असंख्य पुस्तकांमधलं एक छोटंसं पुस्तक.

त्यात आपली आकाशगंगा?

त्या पुस्तकातील एक छोटासा परिच्छेद.

आपली पृथ्वी?

कदाचित त्या परिच्छेदातील एक शब्द.

आणि आपण?

क्षणभर विचार करा… विश्वाकडे पाहण्याचा आपला दृष्टिकोनच किती बदलून जातो!

पण आता प्रश्न पडतो — सर्व शक्यता दहाव्या मितीत सामावल्या, तर अकरावी मिती आली कुठून?

इथे आपल्या प्रवासात प्रवेश होतो String Theory आणि M-Theory चा.

String Theory मधील कल्पना अशी की निसर्गातील मूलभूत कण अगदी बिंदूसारखे नसून अतिशय सूक्ष्म कंपन करणाऱ्या ‘तंतूं’सारखे — Strings — असू शकतात.

गिटारची एकच तार वेगवेगळ्या प्रकारे कंप पावली तर वेगवेगळे सूर निर्माण होतात ना?

तसंच या अतिसूक्ष्म Strings च्या वेगवेगळ्या कंपनांमुळे आपल्याला वेगवेगळे मूलभूत कण दिसत असावेत, अशी या सिद्धांताची कल्पना आहे.

पण वैज्ञानिकांना आणखी एक विलक्षण गोष्ट दिसली.

String Theory च्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या होत्या. त्या वरवर वेगळ्या दिसत होत्या.

1995 मध्ये सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रज्ञ एडवर्ड विटन यांनी एक मोठी शक्यता पुढे आणली — या वेगवेगळ्या सिद्धांतांच्या मागे आणखी व्यापक एकच चौकट असू शकते.

तिला नाव मिळालं — M-Theory.

आणि तिच्या गणितात आली अकरावी मिती.

पण खरी गंमत आता सुरू होते.

M-Theory मध्ये केवळ Strings नाहीत; त्यापेक्षा अधिक मिती असलेल्या ‘Branes’ नावाच्या वस्तूंची कल्पनाही येते.

‘Membrane’ या शब्दातील ‘brane’!

आता पुन्हा विज्ञानकथेत प्रवेश करूया…

कल्पना करा, तुमच्यासमोर साबणाचा एक प्रचंड फुगा तरंगतो आहे.

त्याच्या पृष्ठभागावर एक संपूर्ण विश्व आहे.

आकाशगंगा आहेत. तारे आहेत. ग्रह आहेत.

आणि त्या विश्वातील जीवांना वाटतं — “हेच संपूर्ण अस्तित्व!”

पण तुम्ही त्या फुग्याच्या बाहेर उभे आहात.

आणि तुम्हाला दिसतं…

त्याच्या शेजारी आणखी एक फुगा आहे!

आणखी एक विश्व.

थोड्या अंतरावर आणखी एक.

अशा अनेक ‘Branes’ एखाद्या अधिक मोठ्या, उच्च-मितीय अवकाशात अस्तित्वात असू शकतात, अशी काही सैद्धांतिक मॉडेल्स कल्पना करतात.

आता स्वतःकडे पाहा.

कदाचित तुम्ही अशाच एका Brane वर उभे आहात.

तुमची पृथ्वी, सूर्य, आकाशगंगा… कदाचित आपलं संपूर्ण दृश्य विश्वच त्या प्रचंड रचनेचा एक भाग आहे!

आणि इथे गुरुत्वाकर्षणाबद्दल एक फार मोठं कोडं समोर येतं.

आपल्याला गुरुत्वाकर्षण प्रचंड शक्तिशाली वाटतं. शेवटी पृथ्वी आपल्याला खेचून ठेवते, सूर्य संपूर्ण पृथ्वीला आपल्या भोवती फिरवत ठेवतो!

मग वैज्ञानिक त्याला ‘कमकुवत’ का म्हणतात?

एक छोटासा प्रयोग मनात करा.

टेबलवर एक छोटी लोखंडी पिन ठेवा आणि तिच्यावर एक छोटा चुंबक धरा.

काय होईल?

तो छोटासा चुंबक पिनला वर उचलू शकतो.

खाली संपूर्ण पृथ्वी आपल्या प्रचंड गुरुत्वाकर्षणाने त्या पिनला स्वतःकडे खेचत आहे… तरी तुमच्या हातातील एवढासा चुंबक त्या ओढीवर मात करतो!

म्हणजे अणू-कणांच्या पातळीवर इतर मूलभूत बलांशी तुलना केली, तर गुरुत्वाकर्षण विलक्षण कमकुवत आहे.

पण असं का?

याच प्रश्नावर काही अतिरिक्त-मितीय मॉडेल्स एक भन्नाट शक्यता मांडतात.

समजा इतर काही मूलभूत बलांचा प्रभाव आपल्या Brane पुरताच मर्यादित आहे; पण गुरुत्वाकर्षणाचा प्रभाव अतिरिक्त मितींमध्येही पसरू शकतो.

मग आपल्या विश्वात आपल्याला त्याचा फक्त काही भाग जाणवत असेल का?

हे समजण्यासाठी पाण्याच्या नळीची कल्पना करा.

सगळं पाणी एका नळीतून आलं तर त्याचा प्रवाह जोरदार असेल.

पण तेच पाणी अनेक नळ्यांमध्ये विभागलं, तर प्रत्येक नळीतला प्रवाह कमी होईल.

त्याचप्रमाणे गुरुत्वाकर्षणाचा प्रभाव अतिरिक्त मितींमध्ये पसरत असेल, तर आपल्या परिचित विश्वात तो तुलनेने कमजोर का दिसतो, याचं ते एक संभाव्य स्पष्टीकरण असू शकतं.

विलक्षण कल्पना आहे, नाही का?

पण आता विज्ञानकथेच्या विश्वातून वास्तवात परत येऊया.

आपल्याला अकरावी मिती सापडलेली नाही.

Branes प्रत्यक्ष पाहिलेल्या नाहीत.

गुरुत्वाकर्षण खरोखर अतिरिक्त मितींमध्ये पसरतं, याचाही थेट प्रयोगात्मक पुरावा उपलब्ध नाही.

String Theory आणि M-Theory या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी गणिती-सैद्धांतिक चौकटी आहेत; त्यातील अनेक कल्पना अजून प्रयोगांच्या कसोटीवर सिद्ध व्हायच्या आहेत.

पण आपल्या या संपूर्ण प्रवासाची खरी मजा कदाचित उत्तरांमध्ये नव्हतीच.

एका बिंदूपासून आपण सुरुवात केली.

मग रेषा… पृष्ठ… आपलं 3D जग… Space-Time… अनेक शक्यता… अनेक विश्वं… आणि शेवटी अकरा मितींच्या कल्पनेपर्यंत पोहोचलो.

आता तुम्ही पुन्हा आपल्या परिचित पृथ्वीवर उभे आहात.

वर तेच आकाश आहे.

तेच तारे आहेत.

पण कदाचित आता तुम्ही त्यांच्याकडे पूर्वीसारखं पाहू शकणार नाही.

कारण मनात एक प्रश्न कायमचा घर करून बसला आहे…

आपल्या डोळ्यांना दिसणारं विश्व हेच संपूर्ण अस्तित्व आहे, याची आपल्याला खात्री तरी कशी?

©संतोष कारखानीस

#विज्ञान #विश्व #StringTheory #MTheory #आयाम