११ मिती

आपण ज्या विश्वात राहतो, ते खरंच फक्त तीन आयामांचं आहे का?

एक क्षण थांबा आणि आपल्या डोळ्यांबद्दल विचार करा… आपण प्रत्यक्षात जगाला 3D मध्ये पाहतो का?

खरं तर आपल्या डोळ्यांच्या पडद्यावर म्हणजे Retina वर पडणारी प्रतिमा सपाट, म्हणजे 2D असते; त्या प्रतिमेवर मेंदू अनेक संकेतांची processing करून खोली, अंतर आणि आकाराचा अंदाज घेतो आणि आपल्याला 3D जगाचा अनुभव देतो.

म्हणजे आपण पाहतो ते 3D जग हे डोळ्यांनी थेट टिपलेलं नसतं; मेंदूने तयार केलेलं असतं!

आता एक विलक्षण कल्पना करा…

एका अगदी सपाट कागदावर एक छोटंसं जग आहे. तिथे राहणाऱ्या जीवांना फक्त पुढे-मागे आणि उजवी-डावी एवढ्याच दिशा माहीत आहेत; त्यांच्यासाठी ‘वर’ ही दिशाच अस्तित्वात नाही.

आता तुम्ही तुमचं बोट त्या कागदाच्या पृष्ठभागातून आरपार नेता.

त्या जीवांना तुमचं संपूर्ण बोट दिसणार नाही; सुरुवातीला एक छोटासा गोल दिसेल, बोट पुढे जाईल तसा तो मोठा होईल, मग पुन्हा लहान होत जाईल आणि शेवटी नाहीसा होईल.

त्यांना वाटेल — हा गोल कुठून आला आणि कुठे गेला?

आपल्याला मात्र सत्य माहीत आहे: बोट गायब झालेलं नाही; ते त्यांच्या 2D जगाच्या पलीकडच्या दिशेत निघून गेलं आहे.

आता प्रश्न असा — आपणही त्या कागदावरील जीवांसारखेच असू शकतो का?

आपण ज्या 3D जगाचा अनुभव घेतो, त्याच्या पलीकडे एखादी दिशा असेल, पण आपल्या इंद्रियांना ती जाणवतच नसेल तर?

आइन्स्टाइनच्या सापेक्षतावादाने अवकाशाबरोबर वेळेचाही विचार करायला शिकवलं; एखादी घटना कुठे घडली याबरोबर ती केव्हा घडली हेही महत्त्वाचं आहे, म्हणून Space-Time ही चार-मितीय संकल्पना पुढे आली.

पण काही आधुनिक सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रीय मांडण्या इथे थांबत नाहीत.

String Theory सारख्या सिद्धांतांच्या गणितात 10 मितींची, तर M-Theory मध्ये 11 मितींची कल्पना येते.

म्हणजे आपल्या आजूबाजूला आणखी सात दिशा लपलेल्या आहेत का?

नाही… इतकं सरळ नाही; या अतिरिक्त मिती अतिशय सूक्ष्म पातळीवर गुंडाळलेल्या असू शकतात, अशी सैद्धांतिक कल्पना आहे.

आणि आता पुन्हा त्या कागदावरील जीवाकडे पाहा — जर त्याच्या 2D जगातून एखादी 3D वस्तू आरपार गेली, तर त्याला त्या वस्तूचा फक्त त्याच्या जगाच्या संपर्कात आलेला भाग दिसेल.

त्याच तर्काने, जर एखादी 4D वस्तू आपल्या 3D जगातून आरपार गेली, तर आपल्याला तिचं पूर्ण रूप दिसेलच असं नाही; ती आपल्या जगात शिरताना एक आकार दिसेल, पुढे जाताना तो बदलत राहील आणि आपल्या 3D जगाच्या पलीकडे गेल्यावर नाहीसा झाल्यासारखा वाटेल.

ती वस्तू प्रत्यक्षात गायब झाली असेलच असं नाही — कदाचित ती फक्त आपल्या अनुभवाच्या मर्यादेपलीकडे गेली असेल!

ही सिद्ध झालेली घटना नाही; अतिरिक्त मितींच्या अस्तित्वाचा थेट प्रयोगात्मक पुरावाही आज उपलब्ध नाही, पण ही कल्पना आपल्याला एका विलक्षण प्रश्नापर्यंत घेऊन जाते.

जर चौथ्या मितीपलीकडे आणखी मिती असतील, तर पाचव्या मितीत काय असेल — फक्त आणखी एक दिशा, की आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक वेगळ्या निर्णयाची एक वेगळी शक्यता?

समजा, आज तुम्ही एक निर्णय घेतला… आणि विश्वाच्या दुसऱ्या शक्यतेत तुम्ही अगदी उलटा निर्णय घेतला असेल तर?

मग त्या दुसऱ्या शक्यतेत ‘तुमचं’ आयुष्य कुठे चाललं असेल?

हा प्रश्न आपल्याला घेऊन जाणार आहे पाचव्या मितीकडे…

©संतोष कारखानीस

#विज्ञान #विश्व #आयाम #StringTheory #ब्रह्मांड