पडद्यामागचं सोशल मीडिया भाग ५ : तुमच्या News Feed चा अदृश्य संपादक कोण?

 Facebook तुमच्या स्क्रीनवर काय दाखवायचं हे कसं ठरवतं?

मागील भागात आपण पाहिलं की Facebook तुमच्या सवयींमधून शिकत राहतो. तुम्ही कोणत्या पोस्टवर थांबता, कोणते व्हिडिओ पाहता आणि कोणत्या विषयांमध्ये रस दाखवता, यावरून तो तुमच्याबद्दल अंदाज बांधतो. पण आता एक आणखी मोठा प्रश्न उभा राहतो.

समजा, Facebook वर एका दिवसात लाखो पोस्ट आल्या. त्या सर्व पोस्ट तुम्हाला दाखवणं अशक्य आहे. मग तुमच्या स्क्रीनवर सर्वात वर कोणती पोस्ट दिसते?

याच उत्तरात दडलं आहे Facebook चं सर्वात शक्तिशाली तंत्रज्ञान.

चला, एक साधं उदाहरण पाहूया. कल्पना करा की तुम्ही एका मोठ्या ग्रंथालयात गेलात. तिथे दहा लाख पुस्तकं आहेत. ग्रंथपालाला माहीत आहे की तुम्हाला विज्ञान, इतिहास आणि प्रवासवर्णन आवडतं.

तो तुम्हाला सर्व दहा लाख पुस्तकं देणार नाही. तो तुमच्यासाठी निवडक दहा पुस्तकं समोर ठेवेल. कारण त्याचा उद्देश आहे — तुम्ही जास्त वेळ वाचत राहावं.

Facebook चा News Feed याच तत्त्वावर काम करतो. तो लाखो पोस्टमधून तुमच्यासाठी काही निवडक पोस्ट निवडतो. आणि हा निर्णय एका माणसाने घेतलेला नसतो.

तो निर्णय घेतो...

Recommendation Algorithm.

हा Algorithm प्रत्येक पोस्टला एक प्रकारचा गुण देतो. ही पोस्ट तुम्हाला आवडेल का? तुम्ही यावर प्रतिक्रिया द्याल का? तुम्ही ती शेअर कराल का? तुम्ही ती शेवटपर्यंत पाहाल का?

ज्या पोस्टला जास्त गुण मिळतात, त्या तुमच्या Feed मध्ये वर येतात. ज्या पोस्टला कमी गुण मिळतात, त्या खाली जातात. काही पोस्ट तर तुम्हाला कधीच दिसत नाहीत.

आता एक रंजक गोष्ट लक्षात घ्या. तुमच्या Feed मधील सर्वात महत्त्वाचा निर्णय "कोणती पोस्ट तयार झाली?" हा नसतो. सर्वात महत्त्वाचा निर्णय असतो — "कोणती पोस्ट तुम्हाला दाखवली गेली?"

हा फरक खूप मोठा आहे.

समजा, एका सभागृहात शंभर लोक भाषण करत आहेत. पण माईक फक्त पाच जणांनाच दिला गेला. मग उरलेल्या पंच्याण्णव जणांचं बोलणं लोकांपर्यंत पोहोचणारच नाही.

Facebook वरही असंच घडू शकतं. लाखो पोस्ट तयार होतात. पण प्रत्येक पोस्टला सारखी संधी मिळत नाही. काही पोस्ट लाखो लोकांपर्यंत पोहोचतात, तर काही पोस्ट आपल्या मित्रांपर्यंतही पोहोचत नाहीत.

म्हणूनच अनेक लोक म्हणतात, "पूर्वी माझ्या पोस्टला खूप प्रतिक्रिया यायच्या. आता का येत नाहीत?" अनेकदा त्याचं उत्तर पोस्टमध्ये नसतं. उत्तर असतं Feed च्या Algorithm मध्ये.

"Facebook वर सर्वात शक्तिशाली व्यक्ती पोस्ट लिहिणारा नसतो...

तर कोणती पोस्ट दिसेल हे ठरवणारा Algorithm असतो."

आता या मालिकेचा शेवटचा आणि सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न उरतो.

जर एका परदेशी तंत्रज्ञान कंपनीचा Algorithm ठरवत असेल की भारतातील कोट्यवधी लोकांना काय दिसेल, काय कमी दिसेल आणि काय कधीच दिसणार नाही...

तर हा प्रश्न फक्त तंत्रज्ञानाचा राहतो का?

की तो देशाच्या डिजिटल सार्वभौमत्वाचा प्रश्न बनतो?

याच उत्तरात दडलं आहे या संपूर्ण मालिकेचं अंतिम रहस्य.

क्रमशः...

भाग ६ : डिजिटल सार्वभौमत्व म्हणजे नेमकं काय? — सोशल मीडिया आणि भारताचं भवितव्य

तुमच्या मते, लोकशाहीमध्ये सर्वात मोठी शक्ती कोणती — पोस्ट लिहिण्याची, की कोणती पोस्ट लोकांपर्यंत पोहोचेल हे ठरवण्याची?

©संतोष कारखानीस

#Facebook #ArtificialIntelligence #Algorithm #NewsFeed #सोशलमीडिया