पडद्यामागचं सोशल मीडिया भाग २ : AI निर्णय घेतं... पण त्याला विचार करायला शिकवतं कोण?

 Algorithm म्हणजे नेमकं काय?

मागील भागात आपण पाहिलं...
Facebook वर तुमची पोस्ट दिसायची की नाही, याचा निर्णय अनेकदा एखादा माणूस घेत नाही.
हे काम करतं AI.

पण लगेच एक प्रश्न उभा राहतो...
AI एवढे निर्णय घेतं तरी कसं?
त्याच्याकडे माणसासारखा मेंदू असतो का?

चला, एक साधं उदाहरण पाहूया.
तुमच्या घरात एखाद्याला पहिल्यांदाच चहा करायला सांगितला, तर तुम्ही काय सांगाल?
"आधी पाणी गरम कर."
"मग चहापत्ती टाक."
"नंतर साखर."
"शेवटी दूध."

तो या क्रमाने काम करेल.
हा क्रम बदलला...
तर चहाची चवही बदलेल.

म्हणजे...
काम करण्यासाठी त्याला विचार करायची गरज नाही.
त्याच्याकडे फक्त योग्य क्रम असला पाहिजे.
यालाच संगणकाच्या भाषेत म्हणतात...
Algorithm.

Algorithm म्हणजे काही जादू नाही.
एखादं काम कोणत्या क्रमाने करायचं, याची नियमावली.
बस्स!

आता Facebook कडे परत येऊया.
तुम्ही "Post" बटण दाबलं.
AI तुमची पोस्ट वाचतो.
पण तो तुमच्यासारखा विचार करत नाही.
तो त्याला दिलेले नियम एकामागून एक तपासतो.
ही पोस्ट कोणत्या भाषेत आहे?
यात फोटो आहे का?
व्हिडिओ आहे का?
यात काही संशयास्पद गोष्ट आहे का?
अशा शेकडो प्रश्नांची उत्तरं तो काही क्षणांत शोधतो...
आणि निर्णय घेतो.

इथेच AI आणि माणूस यांच्यातला सर्वात मोठा फरक आहे.
माणूस नियमांबरोबर परिस्थितीही समजून घेतो.
AI मात्र...
नियम पाळतो.

हे एका उदाहरणातून लगेच लक्षात येईल.
समजा, एका मोठ्या रुग्णालयाच्या प्रवेशद्वारावर सुरक्षा रक्षक उभा आहे.
त्याला फक्त एकच नियम सांगितला आहे.
"ओळखपत्र नसेल तर कोणालाही आत सोडायचं नाही."

इतक्यात एक डॉक्टर धावत येतो.
आत एका रुग्णाला हृदयविकाराचा तीव्र झटका आला आहे.
घाईगडबडीत डॉक्टर ओळखपत्र घरीच विसरला आहे.
सुरक्षा रक्षक त्याला अडवतो.
रक्षक वाईट नाही.
त्याने फक्त त्याला दिलेला नियम पाळला.
पण...

त्याला परिस्थिती समजली नाही.
AI अनेकदा अगदी असंच काम करतो.
तो भावना समजत नाही.
उद्देश समजत नाही.
संदर्भ समजत नाही.
तो फक्त नियम पाळतो.

म्हणूनच...
कधी कधी योग्य पोस्टही चुकीने थांबवली जाऊ शकते.
"AI हुशार नसतो...
तो नियम पाळण्यात प्रामाणिक असतो."
आता "Technical Error" या शब्दाचा अर्थ थोडा स्पष्ट होतो.
नेहमीच मशीन बिघडलेलं असतं असं नाही.
कधी कधी...
नियमच अपुरे असतात.
पण...

आता या संपूर्ण कथेतला सर्वात महत्त्वाचा प्रश्न समोर येतो.
AI नियम पाळतो...
हे आपण समजलो.
पण ते नियम लिहितं कोण?
कारण...
जर नियम निष्पक्ष असतील...
तर निर्णयही निष्पक्ष असतील.
पण...

जर नियम लिहिणाऱ्या माणसाच्याच विचारांमध्ये नकळत पक्षपात शिरला असेल...
तर?
मग लाखो-कोट्यवधी लोकांना दिसणारे निर्णयही बदलू शकतात का?
हा प्रश्न केवळ Facebook चाच नाही...
तर जगातील जवळजवळ प्रत्येक मोठ्या AI प्रणालीचा आहे.
आणि याच प्रश्नाचं उत्तर समजलं...
तर "Algorithm" या शब्दामागचं सर्वात मोठं रहस्य उलगडेल.

क्रमशः...

भाग ३ : Algorithm मध्ये पक्षपात शिरू शकतो का? — मशीन निष्पक्ष असतं... की माणसाचे पूर्वग्रहही शिकतं?

तुमच्या मते, AI वर विश्वास ठेवण्यापूर्वी त्याला नियम कोणी लिहिले आहेत, हे जाणून घेणं आवश्यक आहे का?

©संतोष कारखानीस

#Facebook #ArtificialIntelligence #Algorithm #DigitalTechnology #सोशलमीडिया