पडद्यामागचं सोशल मीडिया भाग ६ : डिजिटल सार्वभौमत्व म्हणजे नेमकं काय?

आपल्या देशाचा डिजिटल कारभार आपल्या हातात आहे का?

या मालिकेच्या सुरुवातीला आपण एका घटनेपासून प्रवास सुरू केला होता. एका पोस्टवरून मोठा वाद निर्माण झाला. काहींनी तो तांत्रिक दोष म्हटला, काहींनी गंभीर प्रश्न उपस्थित केले. पण त्या एका घटनेने आपल्याला सोशल मीडियाच्या पडद्याआडचं जग पाहण्याची संधी दिली.

या प्रवासात आपण AI समजून घेतला. Algorithm म्हणजे काय ते पाहिलं. त्यात पक्षपात शिरू शकतो का, यावर विचार केला. Facebook तुमच्याबद्दल माहिती कशी गोळा करतो आणि तुमच्या News Feed मध्ये काय दिसेल हे कसं ठरवतं, हेही जाणून घेतलं.

पण आता या संपूर्ण मालिकेतील सर्वात मोठा प्रश्न समोर उभा आहे.

चला, एक साधं उदाहरण पाहूया.

समजा, तुमच्या शहरात एक मोठं वाचनालय आहे. हजारो पुस्तकं आहेत. पण दररोज सकाळी प्रवेशद्वारावर एक कर्मचारी उभा राहतो आणि म्हणतो, "आज तुम्ही ही पाचच पुस्तकं वाचू शकता." हळूहळू शहरातील प्रत्येक नागरिकाचं ज्ञान त्या पाच पुस्तकांभोवतीच फिरू लागेल.

इथे प्रश्न पुस्तकांचा नाही. प्रश्न आहे... निवडीचा अधिकार कोणाकडे आहे?

सोशल मीडियातही काहीसं असंच घडतं. जगभरातून लाखो पोस्ट तयार होतात. पण प्रत्येक व्यक्तीला त्यापैकी फारच थोड्या पोस्ट दिसतात. त्या कोणत्या असतील, हे ठरवणारी यंत्रणा म्हणजे Algorithm.

म्हणूनच सोशल मीडिया ही केवळ मैत्री जोडण्याची किंवा फोटो शेअर करण्याची जागा राहिलेली नाही. ती माहिती पोहोचवण्याची, मतं घडवण्याची आणि समाजात चर्चा कोणत्या विषयावर होईल हे ठरवण्याचीही एक मोठी शक्ती बनली आहे.

याच ठिकाणी एक नवीन संकल्पना समोर येते.

डिजिटल सार्वभौमत्व.

जसा प्रत्येक देश आपल्या सीमा, कायदे आणि सुरक्षेचं रक्षण करतो, तसाच डिजिटल जगातही आपल्या नागरिकांशी संबंधित माहिती, तंत्रज्ञान आणि निर्णयप्रक्रियेबाबत स्वतंत्र विचार करण्याचा आणि आवश्यक ते नियम बनवण्याचा अधिकार म्हणजे डिजिटल सार्वभौमत्व.

याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक सोशल मीडिया कंपनी चुकीचीच असते. किंवा प्रत्येक तांत्रिक चूक ही कटकारस्थानच असते. पण ज्या तंत्रज्ञानाचा वापर कोट्यवधी लोक दररोज करतात, त्यामध्ये पारदर्शकता, जबाबदारी आणि उत्तरदायित्व असणं अत्यंत आवश्यक असतं.

आपण इंटरनेट वापरतो, पण इंटरनेटने आपल्याला वापरू नये. आपण AI चा लाभ घ्यावा, पण AI च्या प्रत्येक निर्णयावर विचार न करता विश्वास ठेवू नये. तंत्रज्ञानाचा स्वीकार आणि चिकित्सक विचार यांचा समतोल राखणं हीच डिजिटल युगातील खरी नागरिकाची ओळख आहे.

या सहा भागांच्या प्रवासात आपण एक गोष्ट निश्चित समजून घेतली.

Facebook वर दिसणारी प्रत्येक पोस्ट ही केवळ एका क्लिकची गोष्ट नसते. तिच्यामागे AI असतो. Algorithm असतो. Data असतो. लाखो गणितं असतात. आणि सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, त्या सगळ्यामागे माणसांनी तयार केलेली एक निर्णयप्रक्रिया असते.

म्हणूनच...

"सोशल मीडिया समजून घेणं म्हणजे फक्त एखादं App समजून घेणं नाही. ते डिजिटल युगात आपल्या विचारांवर प्रभाव टाकणाऱ्या अदृश्य शक्तींना समजून घेणं आहे."

या लेखमालेचा शेवट इथे होतो.

पण...

प्रश्न विचारण्याची सवय इथूनच सुरू झाली, तर या मालिकेचं खरं यश असेल.

कारण तंत्रज्ञान सतत बदलत राहणार आहे. AI अधिक प्रगत होणार आहे. नवीन प्लॅटफॉर्म येणार आहेत. पण पडद्यामागे काय घडतं, हे समजून घेण्याची जिज्ञासा कायम राहिली, तर आपण केवळ वापरकर्ते राहणार नाही... तर सजग डिजिटल नागरिक बनू.

या सहा भागांच्या प्रवासातून तुम्हाला सर्वात नवीन आणि विचार करायला लावणारी गोष्ट कोणती वाटली?

©संतोष कारखानीस

#Facebook #ArtificialIntelligence #DigitalSovereignty #Technology #सोशलमीडिया