भुवनेश्वरी

 भुवनेश्वरी

आज नवरात्रीची- शक्तीच्या महोत्सवाची - चौथी माळ. आपण या शक्तीच्या महोत्सवात दशमहाविद्या अर्थात दशमहाशक्तींविषयी जाणून घेत आहोत. यापैकी काली, तारा आणि त्रिपुरसुंदरी या तीन महाविद्यांसंबंधी माहिती गेल्या तीन दिवसात घेतली. आज चौथी महाविद्या 'भुवनेश्वरी' संबंधी थोडी माहिती घेणार आहोत.

भुवनेश्वरी देवी ही हिंदू धर्मातील प्रमुख देवतांपैकी एक आहे आणि तिला दशमहाविद्यांमध्ये चौथ्या क्रमांकाची महाविद्या मानले जाते. "भुवनेश्वरी" या नावाचा अर्थ आहे, "भुवनांची (संपूर्ण विश्वाची) ईश्वरी (राज्ञी)". ती जगाच्या निर्मितीची, पालनाची आणि संहाराची अधिष्ठात्री आहे. देवी भुवनेश्वरीचे तंत्रशास्त्रात अत्यंत महत्त्व आहे, कारण ती या भौतिक जगाची आणि त्यामागील अदृश्य शक्तींची अधिपती मानली जाते.

देवीचे स्वरूप:

भुवनेश्वरी देवीचे स्वरूप अत्यंत सुंदर आणि दिव्य आहे. तिला चार हात आहेत, आणि ती लाल किंवा सोनेरी रंगाची वस्त्रे परिधान केलेली असते. तिचे सौंदर्य आणि तेज तिच्या उपासकांना आकर्षित करते. तिच्या हातात पाश आणि अंकुश आहे, जे भक्तांच्या अज्ञान आणि मोहावर विजय मिळवण्यासाठीचे साधन दर्शवतात. देवीला चंद्रासमान तेजस्वी कपाळ आणि करुणामय नेत्र आहेत, जे सृष्टीतील सर्व जीवांवर तिचे प्रेम आणि संरक्षण व्यक्त करतात.

भक्तांना देवी काय देते:

भुवनेश्वरीची उपासना केल्याने भक्तांना सर्व प्रकारच्या संकटांतून आणि भयातून मुक्ती मिळते. ती आपल्या भक्तांना बुद्धी, शक्ती, आणि शांती देते. तिची कृपा झाल्यावर भक्तांना जीवनात समृद्धी, ऐश्वर्य, आणि यश प्राप्त होते. भुवनेश्वरी उपासनेत जगातील सर्व गोष्टींवर नियंत्रण मिळविण्याची क्षमता दिली जाते, त्यामुळे तिच्या साधकांना मानसिक स्थिरता आणि आत्मविश्वास प्राप्त होतो. ती भक्तांचे संरक्षण करते आणि त्यांना सुखसमृद्धी आणि सृष्टीतील आनंदाचा अनुभव देते.

उपासना पद्धती:

भुवनेश्वरी देवीची उपासना अत्यंत सोपी आणि प्रभावी आहे. तिच्या भक्तांनी तिच्या नामस्मरणासाठी भुवनेश्वरी मंत्राचा जप करावा. हा मंत्र शक्तिशाली मानला जातो:

भुवनेश्वरी बीज मंत्र: "ॐ ह्रीं भुवनेश्वर्यै नमः"

यासोबतच, देवीची पूजा फुलं, दीप, धूप, आणि नैवेद्य अर्पण करून केली जाते. ध्यान आणि मंत्रजपामध्ये एकाग्रता राखणे महत्त्वाचे आहे. तिच्या उपासनेमुळे भक्ताच्या जीवनात नवचैतन्य आणि समृद्धी येते. साधनेत श्रीचक्राचा उपयोग देखील केला जातो.

देवीचे मंदिर:

भुवनेश्वरी देवीची मंदिरे विविध ठिकाणी आहेत, जिथे तिची उपासना विशेष पद्धतीने केली जाते:

भुवनेश्वरी मंदिर, त्रिवेंद्रम (केरळ): हे एक प्रसिद्ध मंदिर आहे, जिथे देवीची नियमित पूजा होते. येथे देवीला सर्व प्रकारच्या बाधा आणि संकटांपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी उपासक येतात.

भुवनेश्वरी मंदिर, तिरुचिरापल्ली (तामिळनाडू): तामिळनाडूतील हे मंदिर देखील भक्तांमध्ये अत्यंत पूजनीय आहे.

भुवनेश्वरी मंदिर, हरिद्वार (उत्तराखंड): हरिद्वार येथे गंगा नदीकाठी स्थित हे मंदिर आहे, जिथे देवीच्या उपासनेसाठी हजारो भक्त येतात.

भुवनेश्वरी देवीची उपासना भक्तांच्या जीवनात शांती, स्थिरता, आणि संपूर्ण विश्वाशी एकात्मता आणते. तिच्या कृपेने साधकांना आध्यात्मिक उन्नतीची प्राप्ती होते, आणि या भौतिक जगातही यश आणि समाधान मिळते.

संतोष कारखानीस ठाणे

#dashamahavidya

त्रिपुरसुंदरी (ललिता)

 त्रिपुरसुंदरी (ललिता)

आपण गेले काही दिवस दशमहाविद्या अर्थात दशमहाशक्ती यांच्याविषयी जाणून घेत आहोत. पहिल्या दोन शक्ति - काली आणि तारा - यांच्याबाबत गेले दोन दिवस माहिती घेतली. आज तिसऱ्या महाविद्येसमबंधी - त्रिपुरसुंदरी (ललिता) संबंधी थोडी माहिती घेऊ. त्रिपुरसुंदरीचे 'श्रीचक्र' अनेक घरांत पूजले जाते. परंतु ते ज्या देवतेचे प्रतीक आहे तिची माहिती त्यांना नसते.

त्रिपुरसुंदरी (ललिता) ही देवी तंत्रशास्त्रात अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. ती "सर्व सौंदर्याची" आणि "सर्व सृष्टीची" अधिष्ठात्री देवी म्हणून ओळखली जाते. तिला त्रिपुरसुंदरी किंवा ललिता म्हणून ओळखले जाते, कारण ती तीन जगांच्या सुंदरतेचे प्रतीक आहे – भौतिक, मानसिक, आणि आध्यात्मिक. देवी ललिता त्रिपुरसुंदरीची पूजा तांत्रिक आणि वेदाधिष्ठित पद्धतीने केली जाते, जी तिच्या उपासकांना विशेष फल प्रदान करते.

देवीचे स्वरूप:

त्रिपुरसुंदरीला महाशक्ती मानले जाते आणि तिचे वर्णन "चतुर्भुजा" म्हणून केले जाते – म्हणजेच, तिच्या चार भुजा आहेत. ती कमळासनावर बसलेली असते, आणि तिच्या हातात पुष्प, धनुष्य, बाण आणि पाश असतात. तिचा रंग चमकदार लाल असतो, जो तांत्रिक साधनेत अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो, कारण तो उर्जेचे प्रतीक आहे. तिचे सौंदर्य आणि दैवी तेज अतुलनीय आहे.

भक्तांना देवी काय देते:

त्रिपुरसुंदरीची उपासना केल्याने भक्तांना दैवी शक्ती, आध्यात्मिक उन्नती, ज्ञान, आणि प्रसन्नता प्राप्त होते. ती आपल्या भक्तांना सर्व प्रकारच्या संकटांपासून मुक्त करते आणि त्यांना समृद्धी आणि स्वास्थ्य प्रदान करते. तिच्या उपासनेमुळे भक्तांच्या जीवनात संतुलन, शांती, आणि ऐश्वर्य येते. तसेच, ती इच्छापूर्ती आणि मोक्ष (मुक्ती) प्राप्त करून देते. विशेषत: तंत्रशास्त्रीय साधनांमध्ये, ललिता देवी आपल्या भक्तांना आध्यात्मिक ज्ञान, आध्यात्मिक शक्ती आणि जगातील सुखांची प्राप्ती करून देते.

पुराणात वर्णन :

देवी ललिता शक्तीचे वर्णन देवी पुराणात आढळते. भगवान शंकरांना हृदयात धारण केल्यावर सती नैमिष येथे लिंगधारिणी नामाने प्रसिद्ध होतात आणि त्यांना ललिता देवी या नावाने ओळखले जाऊ लागते. एका अन्य कथेनुसार ललिता देवी यांचा प्रादुर्भाव तेव्हा होतो जेव्हा भगवानाच्या सोडलेल्या चक्रामुळे पाताळाचा नाश होऊ लागतो. या परिस्थितीमुळे ऋषी-मुनी घाबरतात आणि संपूर्ण पृथ्वी हळूहळू जलमग्न होऊ लागते. तेव्हा सर्व ऋषी माता ललिता देवीची उपासना करतात. त्यांच्या प्रार्थनेमुळे देवी प्रसन्न होते आणि ती विनाशकारी चक्र हातात घेत सृष्टिला पुन्हा नवजीवन देते.

उपासना पद्धती:

ललिता त्रिपुरसुंदरीची उपासना तंत्रमार्गात विशेषतः प्रसिद्ध आहे. ललिता सहस्रनाम स्तोत्र हे तिच्या उपासनेसाठी अत्यंत प्रभावी मानले जाते. भक्तांनी तिचे नामस्मरण, ध्यान, हवन, आणि देवीची प्रतिमा वा यंत्रासमोर दीपप्रज्वलन करून उपासना करावी. त्रिपुरसुंदरीचे श्रीचक्र (श्रीयंत्र) देखील अत्यंत पूजनीय आहे आणि त्याच्या समर्पक पद्धतीने पूजेसाठी भक्तांनी यंत्रपूजा करावी. मंत्रजप, हवन, ध्यान, आणि श्रीयंत्राच्या उपासनेमुळे देवी प्रसन्न होते आणि भक्तांना परमोच्च आध्यात्मिक फल मिळते.

मंदिरांची माहिती:

त्रिपुरसुंदरीचे अनेक प्रसिद्ध मंदिरं भारतभरात आढळतात, परंतु काही ठिकाणी ती विशेष पूजनीय आहे:

त्रिपुरसुंदरी मंदिर, त्रिपुरा: हे भारताच्या त्रिपुरा राज्यात आहे आणि हे मंदिर अत्यंत प्राचीन आहे. येथे देवीला "त्रिपुरा सुंदरी" म्हणून पूजले जाते. हे एक शक्तिपीठ आहे. येथे सतीचा उजवा पाय पडला होता.

ललिता देवी मंदिर, वाराणसी: उत्तर प्रदेशातील वाराणसी येथे हे एक अत्यंत प्रसिद्ध मंदिर आहे, जेथे देवी ललितेची उपासना विशेष पद्धतीने केली जाते.

त्रिपुरसुंदरी मंदिर, तिरुवनंतपुरम: केरळ राज्यातील हे मंदिरही त्रिपुरसुंदरी उपासनेचे महत्त्वाचे केंद्र आहे.

संतोष कारखानीस ठाणे

#dashamahavidya

तारा

 

तारा

कालपासून आपण दशमहाविद्यांची माहिती घेण्यास सुरुवात केली आहे. यातील पहिली महाविद्या 'काली' हिची माहिती काल करून घेतली. आज दुसरी महाविद्या 'तारा' हिची माहिती घेणार आहोत.

दशमहाविद्येमध्ये ‘तारा’ ही दुसरी महाविद्या आहे, आणि ती सर्व विश्वाची रक्षक तसेच तारक (मुक्ती देणारी) देवी म्हणून ओळखली जाते. तारा देवीला ज्ञान, शक्ती आणि मोक्ष प्रदान करणारी मानले जाते. तिने भक्तांना संकटांपासून तारून नेण्याचे काम केले आहे. तिचे रूप आणि साधना तांत्रिक उपासनेत विशेष स्थान आहे.

1. तारा देवीचे स्वरूप

रूप: तारा देवीचे स्वरूप घोर, परंतु करुणामय आहे. तिचा रंग निळा आहे, जो अनंत आकाशाचे आणि विशाल ज्ञानाचे प्रतीक आहे. तिला सहसा उघड्या तोंडाने, कधीकधी रक्तधारांनी, दाखवले जाते. तिने शत्रूचा नाश करून रक्त पिऊन त्यांच्यावर विजय मिळवला आहे, असे यामागे मानले जाते.

भूषणे: तारा देवीच्या गळ्यात नरमुंडांची माळ आहे, आणि हातात एक कापलेले मुंडक, खड्ग (तलवार), कपाल (माठ), आणि कमल आहे. हे तिच्या विध्वंसक व परित्राण करणाऱ्या रूपाचे प्रतीक आहे.

अवस्था: तिचे पाय तिरस्कृत दैत्यावर ठेवलेले असतात, ज्यामुळे ती त्यांच्यावर विजय मिळवते. तिचा एक पाय पुढे असतो, जो तिच्या भक्तांना तारण्यासाठी (रक्षणासाठी) सदैव सज्ज असण्याचे प्रतीक आहे.

2. तारा देवीसंबंधी मान्यता

तारिणी स्वरूप: तारा देवीला ‘तारिणी’ म्हटले जाते, कारण ती आपल्या भक्तांना संकटातून तारते, अज्ञानाच्या अंधकारातून ज्ञानाच्या प्रकाशाकडे नेते. ती मुक्ती देणारी देवी आहे.

महाकालीशी साधर्म्य: तारा देवीचे रूप आणि काली देवीचे रूप यामध्ये साधर्म्य आढळते. दोघीही भयंकर रूप धारण करून भक्तांचे रक्षण करतात आणि संकटांपासून तारतात. परंतु, तारा देवी अधिक करुणामय आणि सौम्य मानली जाते.

उद्धाराची देवी: तारा देवीला जगाचा उद्धार करणारी देवी मानले जाते. ती आकाश, वाणी, संगीत, आणि ज्ञानाशी संबंधित आहे. तिच्या उपासनेतून साधकाला ज्ञान आणि अंतःप्रेरणा प्राप्त होते, ज्याद्वारे त्याच्या जीवनात प्रगती होते.

3. साधनाविधी

मंत्रजप: तारा देवीची साधना प्रामुख्याने मंत्रजपाद्वारे केली जाते. तिच्या मंत्राचे स्वरूप आहे: "ॐ ह्रीं स्त्रूं हूं फट् स्वाहा." या मंत्राचे जप भक्ताच्या आध्यात्मिक उन्नतीसाठी आणि संकटांतून तारण्यासाठी अत्यंत प्रभावी मानले जाते.

तंत्रसाधना: तारा देवीच्या उपासनेत तांत्रिक पद्धतींना विशेष महत्त्व आहे. तारा उपासकांना विशेष शक्ती आणि सिद्धी मिळवण्यासाठी तिची तांत्रिक साधना करतात. तारा उपासनेत ध्यान, यंत्रपूजा, आणि कुंडलिनी जागृती यांचे महत्व आहे.

तर्पण आणि यज्ञ: तारा देवीची प्रसन्नता मिळवण्यासाठी साधक तर्पण आणि यज्ञ करतात. यज्ञात विशेष आहुती दिल्या जातात, ज्यामधून तारा देवी भक्तांना आशीर्वाद देते.

स्मशान साधना: तारा देवीची काही साधना अत्यंत गूढ आणि दुर्लभ मानली जाते. तारा ही स्मशानदेवता आहे. तिची साधना स्मशाणांतही केली जाते. ही एक विशेष साधना आहे, जी अत्यंत कठीण आहे, परंतु भक्तांना सर्व शक्ती प्राप्त करण्याचे माध्यम मानली जाते.

4. तारा देवीचे भक्त

तारा देवीची उपासना विशेषतः तंत्रमार्गी साधक करतात, परंतु सामान्य भक्तही तिच्या उपासनेतून तिच्या करुणेचा लाभ घेऊ शकतात. तारा देवीची उपासना पश्चिम बंगाल, बिहार, ओडिशा, आणि उत्तर भारतात विशेष लोकप्रिय आहे. तिच्या उपासकांना मोक्ष, शांती, आणि ज्ञानाची प्राप्ती होते, असे मानले जाते.

5. तारा देवीची पूजा

तारा मंदिर: तारा देवीला अर्पण केलेली अनेक मंदिरे भारतात आहेत. पश्चिम बंगालमधील तारापीठ हे तिचे एक महत्त्वाचे शक्तिपीठ आहे, जिथे लाखो भक्त तिच्या दर्शनासाठी येतात.

उपासना आणि साधना काल: तारा देवीची उपासना साधकाच्या आयुष्यातील विशेष काळांमध्ये आणि समस्यांमध्ये केली जाते. संकटाच्या वेळी तिची पूजा अत्यंत फलदायी मानली जाते.

संतोष कारखानीस ठाणे

#dashamahavidya

काली

कालीमाता

'दशमहाविद्या' ही हिंदू धर्मातील शक्तीचे दहा प्रमुख रूपे आहेत, ज्यांमध्ये 'काली' हे पहिले आणि सर्वात शक्तिशाली रूप मानले जाते. काली हे शक्तीचे विध्वंसक रूप आहे, ज्यामुळे तिला अनेकदा कालाच्या (समयाच्या) स्वरूपाशी जोडले जाते. तिचे वर्णन खालीलप्रमाणे आहे:

1. कालीचे स्वरूप

रूप: काली देवीचे रूप अत्यंत भयानक आणि गूढ आहे. तिचे शरीर काळे आहे, आणि ती तीन डोळे धारण करते, जे भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळाचे प्रतीक आहेत.

भूषणे: ती कटीवर शत्रूंच्या हातांचा सर्पमाळा आणि गळ्यावर नरमुंडांची माळा धारण करते. ती हातात तलवार आणि एक कापलेले मुंडक धारण करते. तिची जिवंत उर्जा आणि विध्वंसक शक्ती तिच्या सौंदर्याने प्रकट होते.

अवस्था: अनेकदा तिला पायांखाली महादेवाचे (शिवाचे) शरीर असून दाखवले जाते, हे तिच्या साक्षात अज्ञानाच्या (तमोगुणाच्या) नाशाचे प्रतीक आहे. शिवाच्या अंगावर पाय ठेवणे म्हणजे कालीचे शिवावर मात करणे नव्हे, तर ती महाकाली असून शिवलिंगाच्या हृदयात असलेले निराकार आहे, त्याचे प्रतिनिधित्व करते.

2. काली देवीसंबंधी मान्यता

कालीला वेळेचे प्रतीक मानले जाते. ती प्रारंभ आणि अंत दोन्ही आहे. तिचे व्यक्तित्व भौतिक जगाचा विनाश आणि मानसिक, अध्यात्मिक क्षेत्रांचा विकास दर्शवते.

काली ही आपल्या भक्तांचे रक्षण करणारी, पण त्याचवेळी सर्व अज्ञानाचा नाश करणारी आहे. ती भक्तांचे अज्ञान आणि अहंकाराचा अंत करून मोक्षाची प्राप्ती देते.

'काली' हे शब्द 'काल' (वेळ) पासून उद्भवले आहे, ज्याचा अर्थ आहे ती वेळेला नियंत्रित करणारी आहे. यामुळे तिला परमेश्वरीय शक्ती मानले जाते.

3. साधनाविधी

मंत्रजप: कालीसाठी केले जाणारे मुख्य मंत्र म्हणजे "ॐ क्रीं कालीकायै नमः". हा मंत्र जपल्यामुळे भौतिक आणि आध्यात्मिक उन्नती मिळते. काली उपासनेत शक्ती उपासनेचा महत्त्वाचा भाग आहे.

तंत्रसाधना: कालीची साधना प्रामुख्याने तंत्रमार्गाद्वारे केली जाते. तंत्रसाधकांना काली उपासनेतून विशेष शक्ती आणि सिद्धी मिळवता येतात असे मानले जाते.

तर्पण आणि यज्ञ: काली साधनेत तर्पण आणि यज्ञ अत्यंत महत्त्वाचे असतात. तिच्या प्रसन्नतेसाठी यज्ञात विशेष आहुती दिली जाते.

4. कालीचे भक्त

काली देवीची उपासना विशेषतः बंगाल, ओडिशा आणि आसाममध्ये प्रचलित आहे. कालीची उपासना सामान्य भक्त ते तांत्रिक साधक सर्वच प्रकारच्या

भक्तांमध्ये केली जाते. साधकांना तिच्या उपासनेतून भीती, अज्ञान, आणि अहंकाराचा नाश होत असल्याचे अनुभव मिळतात, तसेच त्यांना शक्ती, संरक्षण आणि मोक्ष प्राप्त होतो, असे मानले जाते.

5. कालीच्या पूजेचे विशेष महत्त्व

कालरात्र्री: कालीची उपासना विशेषत: कालरात्र्रीच्या दिवशी (नवरात्रीतील सातवी रात्र) अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. या दिवशी साधक कालीला प्रसन्न करण्यासाठी विविध तांत्रिक विधी आणि जप करतात.

कालीपूजा बंगालमध्ये: पश्चिम बंगालमध्ये 'कालीपूजा' हा एक मोठा सण आहे, जो दिवाळीच्या दिवशी साजरा केला जातो. या दिवशी कालीची महाकाय मूर्ती बनवली जाते आणि विशेष मंत्रांनी तिची पूजा केली जाते.

काळीघाट मंदिर: कोलकात्यातील 'काळीघाट' हे काली देवीचे प्रसिध्द मंदिर आहे, जिथे लाखो भक्त तिच्या दर्शनासाठी येतात. काली देवीचे हे प्राचीन मंदिर भारतातील शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते.

काली ही विनाश आणि नवचेतनेची देवी आहे. ती आपल्या भक्तांना एकीकडे भय आणि दुसरीकडे वात्सल्यभाव दाखवते. तिची उपासना साधकांना त्यांची मनोविकारांपासून मुक्तता करून नवजीवनाची दिशा देते.

#dashamahavidya

दशमहाविद्या

 दशमहाविद्या ही तंत्रशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाची संकल्पना आहे. ती देवीच्या दहा प्रमुख शक्तींचे प्रतिनिधित्व करते आणि त्यांच्या उपासनेला अत्यधिक महत्त्व आहे. या दहा महाविद्या म्हणजे शक्तीच्या विविध रूपांचे प्रतीक आहेत, आणि त्यांच्या उपासनेमुळे भक्ताला ज्ञान, शक्ती, आणि आत्मोन्नतीचा अनुभव येतो. दशमहाविद्या या आदिशक्ती देवीचे विविध रूप असून प्रत्येक विद्या काही विशिष्ट शक्ती व गुणांचे प्रतिनिधित्व करते.

दशमहाविद्या या पुढीलप्रमाणे आहेत:

1. काली – काळाची देवता, विनाश व पुनर्जन्माचे प्रतीक.
2. तारा – ती भयातून मुक्त करणारी देवता आहे.
3. त्रिपुरसुंदरी (ललिता) – सौंदर्य व ऐश्वर्याची देवता.
4. भुवनेश्वरी – सृष्टीची देवी, सर्व चराचरात तिचा निवास आहे.
5. छिन्नमस्ता – ती आत्मत्यागाची आणि बलिदानाची देवी आहे.
6. भैरवी – तिला क्रोध आणि युद्धाची देवी मानले जाते.
7. धूमावती – धुम्ररूपा, विधवेचे आणि शोकाचे प्रतीक.
8. बगला मुखी – तिला शत्रूंवर विजय मिळविण्याची देवता मानले जाते.
9. मातंगी – विद्या व कला यांची देवी.
10. कमला – ही लक्ष्मीचे रूप असून ती संपत्ती आणि समृद्धीची देवी आहे.

प्रत्येक महाविद्या तिच्या विशिष्ट स्वरूपात साधकाला साधना आणि उपासनेतून वेगळ्या प्रकारे लाभ देते. तंत्रामध्ये या देवींच्या उपासनेचे अत्यंत महत्त्व आहे, विशेषत: ज्योतिष, मंत्र, यंत्र आणि तांत्रिक साधनांमध्ये यांची उपासना केली जाते.