पार्थ म्हणे 'गा हृषीकेशी | या युद्धाची ऐशीतैशी बेहेत्तर आहे मेलो उपाशी | पण लढणार नाही ! धोंड्यात जावो ही लढाई | आपल्या बाच्याने होणार नाही समोर सारेच बेटे जावाई | बाप, दादे, काके काखे झोळी, हाती भोपळा | भीक मागूनि खाईन आपला पण हा वाह्यातपणा कुठला | आपसात लट्ठालठ्ठी या बेट्यांना नाही उद्योग | जमले सारे सोळभोग लेकांनो! होऊनिया रोग | मराना का! लढाई का असते सोपी? मारे चालते कापाकापी कित्येक लेकाचे संतापी | मुंडकीहि छाटती.'
Tuesday, December 2, 2025
चालचलाऊ गीता
Sunday, July 27, 2025
पंचप्राण
भारतीय प्राचीन अध्यात्मात "पंचप्राण" (पाच प्राणशक्ती) ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची मानली गेली आहे. वेद, उपनिषदे, योगशास्त्र आणि आयुर्वेद यामध्ये याचा बारकाईने उल्लेख आहे. "प्राण" म्हणजे केवळ श्वास नव्हे, तर जीवनधारणेसाठी आवश्यक अशी सूक्ष्म उर्जा. ही उर्जा शरीरात विविध कार्यांसाठी विभागलेली आहे, आणि तीच पंचप्राण म्हणून ओळखली जाते.
चला तर पाहूया, हे पंचप्राण कोणते आणि त्यांची कार्ये काय आहेत:
१. प्राण (Prāṇa)
-
स्थान: छाती, हृदय व फुफ्फुसे
-
कार्य: श्वास घेणे, हृदयाची गती नियंत्रित करणे, प्राणवायूचा प्रवेश
-
लक्षण: हेच जीवनाचे मूळ आहे. प्राण नसेल, तर जीवनच नाही.
-
दिशा: वरच्या दिशेने (उर्ध्वगामी)
२. अपान (Apāna)
-
स्थान: पोटाच्या खालचा भाग (मूलाधाराजवळ)
-
कार्य: मल-मूत्र विसर्जन, प्रसूती, शुक्रस्राव, घाम
-
लक्षण: शरीरातून बाहेर टाकण्याची सर्व क्रिया
-
दिशा: खाली जाणारी (अधोगामी)
३. समान (Samāna)
-
स्थान: नाभीच्या आसपास (पचनेंद्रियात)
-
कार्य: अन्नाचे पचन, रसविभाजन, अन्न व ऊर्जा समान रीतीने वितरित करणे
-
लक्षण: शरीरातील संतुलन राखणे
-
दिशा: अंतर्गत केंद्रीभूत (नाभीकेंद्राकडे)
४. उदान (Udāna)
-
स्थान: घशाच्या आसपास (कंठप्रदेश)
-
कार्य: बोलणे, उचकी, उलटी, झोपेत स्वप्न पाहणे, मृत्युनंतर आत्म्याचा शरीरातून बाहेर पडणे
-
लक्षण: वर जाण्याची शक्ती – ध्यान, समाधी यासाठी महत्त्वाचे
-
दिशा: वरच्या दिशेने
५. व्यान (Vyāna)
-
स्थान: सर्व शरीरभर पसरलेले
-
कार्य: रक्तसंचार, स्नायूंची हालचाल, घाम, त्वचेसंबंधी संवेदना
-
लक्षण: शरीरभर ऊर्जा आणि संदेश पोहोचवणे
-
दिशा: सर्वदिशांनी कार्यशील
थोडक्यात समजून घ्या:
| प्राणशक्ती | स्थान | दिशा | मुख्य कार्य |
|---|---|---|---|
| प्राण | हृदय | उर्ध्व | श्वसन |
| अपान | गुदप्रदेश | अधो | विसर्जन |
| समान | नाभी | अंतर्गत | पचन व समतोल |
| उदान | कंठ | उर्ध्व | बोलणे, मृत्यूनंतर आत्मा बाहेर |
| व्यान | सर्वत्र | सर्वदिशा | रक्तप्रवाह, हालचाल |
पंचप्राण ही केवळ भौतिक प्रक्रियेची नावे नाहीत. ती जीवन उर्जा आहे. ध्यान, योग, प्राणायाम या सर्वांत पंचप्राणांचा समतोल राखणे अत्यंत आवश्यक असते. जेव्हा हे प्राणशक्ती योग्य प्रमाणात कार्य करतात, तेव्हा शरीर, मन आणि आत्मा यांचा समन्वय साधला जातो.
यामुळेच, भारतीय योगशास्त्रात "प्राणायाम" हे अत्यंत महत्त्वाचे साधन मानले गेले आहे — जे पंचप्राणांवर नियंत्रण ठेवण्याचे आणि त्यांना संतुलित ठेवण्याचे प्रभावी माध्यम आहे.
Saturday, July 5, 2025
गुरुपौर्णिमा
आज गुरुपौर्णिमा. महाभारताचे रचयिता, वेदांचे संकलक कृष्ण द्वैपायन व्यास यांच्या नावाने ही पौणिमा ओळखली जाते. कृष्ण द्वैपायन व्यास हे व्यास परंपरेतील अठरावे आणि शेवटचे व्यास. सप्तचिरंजीवांपैकी एक आहेत. पराशर ऋषी आणि सत्यवती (मत्स्यगंधा - योजनगंधा) यांचा पुत्र. ते रंगाने कृष्ण असल्याने आणि त्यांचा जन्म एका बेटावर झाल्याने त्यांना कृष्ण द्वैपायन व्यास असे म्हणतात. वयाच्या आठव्या वर्षी ते हिमालयात तपश्चर्येला निघून गेले. जाताना आईला वचन देऊन गेले की कधीही आईने मनोमन आठवण करून बोलाविले तर आईच्या सेवेत हजर होईन. सत्यवतीने अंबिका आणि अंबालिकेसाठी नियोगासाठी बोलाविताच ते दिलेल्या वचनाप्रमाणे हजर झाले आणि कुरु वंशाला धृतराष्ट्र आणि पांडुराजा हे पुत्र आणि विदुर हा दासीपुत्र दिला.
Monday, October 14, 2024
कमला
शक्तीच्या महोत्सवात आपण दशमहाविद्यांची ओळख करून घेत आहोत. आज या दशमहाविद्यांमधील दहावी विद्या 'कमला' देवीची माहिती घेऊ.
कमला देवी ही लक्ष्मीचे रूप मानली जाते आणि ती संपत्ती, समृद्धी, वैभव आणि सौंदर्याची देवी आहे. तिचे स्वरूप अत्यंत मोहक आणि तेजस्वी आहे. ती सुवर्णवर्णाची असून चार हात असलेली आहे. तिच्या चार हातात पद्म (कमळाचे फूल), शंख, चक्र आणि धनधान्य धारण केलेले असते. कमलाच्या आसनावर विराजमान झालेली ही देवी कमळाच्या फुलांमध्ये सजलेली असते. तिच्या अवतीभोवती हत्ती असतात, जे तिच्यावर पाणी शिंपत असतात. कमला देवी हे ऐश्वर्य, वैभव, समृद्धी, ऐहिक सुख, सौंदर्य आणि जीवनातील संपन्नतेचे प्रतीक आहे.
मातंगी
शक्तीच्या महोत्सवात आपण दशमहाविद्यांची ओळख करून घेत आहोत. आज या दशमहाविद्यांमधील नववी विद्या मातंगी देवीची माहिती घेऊ.
मातंगी देवी ही ज्ञान, संगीत आणि कला यांची देवी मानली जाते. तिचे स्वरूप आकर्षक असून ती गडद निळ्या रंगाची आहे. ती हिरव्या वस्त्रांमध्ये सजलेली असते आणि तिच्या चार हातात वीणा, पुस्तक, माळ आणि कमंडलु धारण केलेले असतात. मातंगीला संगीतातील उच्च स्थान मिळालेले असून ती संगीत, कला आणि भाषेची प्रतीक देवी आहे.
बगला मुखी
शक्तीच्या महोत्सवात आपण दशमहाविदयांची थोडक्यात ओळख करून घेत आहोत. आज या दशमहाविदयांमधील सातवी विद्या बगला मुखीची माहीती घेऊ.
बगला मुखी देवीचे रूप शांत असून, तिने पिवळे वस्त्र परिधान केले आहे. तिच्या एका हातात गदा असून दुसऱ्या हातात ती शत्रूचे मुख दाबून ठेवते. तिच्या गदेद्वारे ती शत्रूंच्या विचारांची शक्ती स्थिर करते, आणि त्यांच्या आक्रमक विचारांना थोपवते. पिवळा रंग ही तिची वैशिष्ट्यपूर्ण खूण आहे, कारण तो बुद्धिमत्ता, सृजनशीलता आणि शांततेचे प्रतीक आहे.
धूमावती
दशमहाविद्येमध्ये 'धूमावती' ही सातवी महाविद्या आहे. ती विधवा स्त्रीच्या रूपात असलेली, दुःख आणि दारिद्र्य दूर करणारी देवता मानली जाते. तिचे स्वरूप भयावह असले तरी ती भक्तांना संकटांतून मार्ग दाखवते आणि त्यांचे कल्याण करते.
रूप: धूमावती देवीचा रंग धूसर किंवा काळसर आहे. ती विधवा वेशात असून, तिचे केस विस्कटलेले आहेत. तिचे वस्त्र मलिन आणि फाटके आहे. ती वृद्ध स्त्रीच्या रूपात दाखवली जाते.
भैरवी
आज नवरात्रीचा सहावा दिवस. आज आपण दशमहाविद्यांपैकी सहावी महाविद्या भैरवी हिची ओळख करून घेणार आहोत.
शिवाने आपल्या तिसऱ्या नेत्रातून एका प्रचंड तेजाचे प्रकट होण्याची प्रक्रिया सुरू केली, ज्यातून भैरवी देवी उत्पन्न झाली. ती तांत्रिक साधनांमध्ये महत्त्वाची मानली जाणारी शक्ती आहे. तिचं रूप अत्यंत भयानक आणि उग्र होतं. तिच्या हातात खड्ग (तलवार), त्रिशूळ आणि कपाल होतं, आणि ती काळी वाघाच्या कातडीवर बसलेली होती. तिचे डोळे रागाने लाल झालेले होते, आणि ती रक्ताने माखलेली दिसत होती. तिचं हे उग्र रूप भय उत्पन्न करतं, पण तेच रूप संकटांपासून रक्षण करणारं आहे.
Sunday, October 13, 2024
छिन्नमस्ता
आज शक्तीच्या महोत्सवाची पाचवी माळ. आपण या महोत्सवात दशमहाविद्यांची - अर्थात दशमहाशक्तीची माहिती करून घेत आहोत. कालपर्यंत काली, तारा, त्रिपुरसुंदरी आणि भुवनेश्वरी या विद्यांची माहिती आपण घेतली. आज पाचवी महाविद्या छिन्नमस्ता या विद्येची माहिती घेऊ.
छिन्नमस्ता देवीचे रूप अत्यंत उग्र आणि भयभीत करणारे आहे. तिच्या नावातच तिच्या स्वरूपाचा उल्लेख आहे - 'छिन्न' म्हणजे छेदलेले आणि 'मस्ता' म्हणजे डोके. देवीने स्वतःचे डोके धडापासून वेगळे केले आहे, ज्यामुळे तिचे रक्त तिच्या हातात धरणारे शीर स्वतःच पित आहे. तिच्या धडातून तीन रक्ताच्या धारांचा प्रवाह निघतो, ज्यापैकी दोन धारांची शक्ती देवीने स्वतःची भूक भागवण्यासाठी तात्काळ निर्माण केलेल्या साथीदारिणींना दिली जाते, आणि मध्य धारा देवी स्वतः पित आहे.
काली
रूप: काली देवीचे रूप अत्यंत भयानक आणि गूढ आहे. तिचे शरीर काळे आहे, आणि ती तीन डोळे धारण करते, जे भूतकाळ, वर्तमानकाळ आणि भविष्यकाळाचे प्रतीक आहेत.
Tuesday, September 24, 2024
दशमहाविद्या
दशमहाविद्या ही तंत्रशास्त्रातील अत्यंत महत्त्वाची संकल्पना आहे. ती देवीच्या दहा प्रमुख शक्तींचे प्रतिनिधित्व करते आणि त्यांच्या उपासनेला अत्यधिक महत्त्व आहे. या दहा महाविद्या म्हणजे शक्तीच्या विविध रूपांचे प्रतीक आहेत, आणि त्यांच्या उपासनेमुळे भक्ताला ज्ञान, शक्ती, आणि आत्मोन्नतीचा अनुभव येतो. दशमहाविद्या या आदिशक्ती देवीचे विविध रूप असून प्रत्येक विद्या काही विशिष्ट शक्ती व गुणांचे प्रतिनिधित्व करते.
दशमहाविद्या या पुढीलप्रमाणे आहेत:
- काली – काळाची देवता, विनाश व पुनर्जन्माचे प्रतीक.
- तारा – ती भयातून मुक्त करणारी देवता आहे.
- त्रिपुरसुंदरी (ललिता) – सौंदर्य व ऐश्वर्याची देवता.
- भुवनेश्वरी – सृष्टीची देवी, सर्व चराचरात तिचा निवास आहे.
- छिन्नमस्ता – ती आत्मत्यागाची आणि बलिदानाची देवी आहे.
- भैरवी – तिला क्रोध आणि युद्धाची देवी मानले जाते.
- धूमावती – धुम्ररूपा, विधवेचे आणि शोकाचे प्रतीक.
- बगला मुखी – तिला शत्रूंवर विजय मिळविण्याची देवता मानले जाते.
- मातंगी – विद्या व कला यांची देवी.
- कमला – ही लक्ष्मीचे रूप असून ती संपत्ती आणि समृद्धीची देवी आहे.
प्रत्येक महाविद्या तिच्या विशिष्ट स्वरूपात साधकाला साधना आणि उपासनेतून वेगळ्या प्रकारे लाभ देते. तंत्रामध्ये या देवींच्या उपासनेचे अत्यंत महत्त्व आहे, विशेषत: ज्योतिष, मंत्र, यंत्र आणि तांत्रिक साधनांमध्ये यांची उपासना केली जाते.
Wednesday, August 28, 2024
सात्यकी
अनंत सुरेश अंभईकर सरांचा महाभारताचा व्यासंग अतिशय दांडगा आहेच. त्याच जोरावर त्यांनी सात्यकीवर विलक्षण लेखमाला लिहिली आहे. तरी सात्यकी हे पात्र नव्याने कळावे ह्यासाठी सर्व भागांची लिंक खाली देत आहे, सर्वांनी वाचनाचा आनंद घ्यावा..






