वेदांत आणि आधुनिक विज्ञान

आधुनिक विज्ञान आणि अद्वैत वेदांत यात एका महत्वाच्या मुद्द्यावर मतभिन्नता दिसून येते. 'चैतन्य' (consciousness) या महत्वाच्या संकल्पनेबद्दल ही मतभिन्नता आहे. 

अद्वैत वेदांतानुसार चैतन्य हे कायम सर्व ठिकाणी असते. या चैतन्याच्यामुळे आपल्या मनातील चित्तवृत्ती चैतन्यमय होतात आणि आपल्याला त्या वस्तूचे, विचाराचे ज्ञान होते. आपल्या पंचेंद्रियांच्या साहाय्याने आपण अनुभव घेतो, मनात काही विचार येतात. या सर्व आपल्या चित्तवृत्ती होत. आपल्या मनात/ मेंदूत या चित्तवृत्ती जागृत होतात आणि त्या सर्वव्यापी चैतन्याच्या परिक्षेत्रात येत असल्याने आपल्याला त्याची जाणीव होते. गाढ झोपेत या वृत्ती नसल्याने आपल्याला चैतन्याची जाणीव होत नाही. परंतु तेव्हाही तेथे चैतन्य असतेच. 

हे थोडेसे प्रकाशासारखे आहे. अवकाशाच्या पोकळीत सर्वत्र प्रकाशाचे अस्तित्व आहे. परंतु या प्रकाशाच्या मार्गात एखादी पस्तु आली तरच आपल्याला तेथे प्रकाश आहे हे समजते. तेथे कोणतीही वस्तू नसेल तर आपल्याला तेथे प्रकाश असल्याचे ज्ञान होणार नाही. 

आधुनिक विज्ञान मात्र चित्तवृत्ती चैतन्यमय झाल्यावरच तेथे चैतन्य आहे असे म्हणते. त्यामुळेच गाढ झोपेत चैतन्याचा अभाव असतो असे आधुनिक विज्ञान मानते. 

मुक्तीच्या दिशेने......

 उंटांचा काफिला वाळवंटातून चालला होता. संध्याकाळ झाली. मुक्कामाची जागा निवडली गेली. तंबू ठोकले गेले. उंटांच्या पाठीवरील सामान उतरवले गेले. आता उंटांना बांधण्याची तयारी झाली. उंटांना दोरीने खुंटीला बांधले. पण शेवटचा उंट राहिला. लक्षात आले की एक दोरी कमी पडत आहे. जर उंटाला बांधले नाही तर रात्री तो कोठेतरी निघून जाण्याची शक्यता होती. काफिल्याचा प्रमुख विचारात पडला. तेवढ्यात त्या काफील्यातील एक हुशार माणूस पुढे आला. त्याने त्या शेवटी राहिलेल्या उंटाला काल्पनिक दोरीने खुंटीला बांधण्याचा अभिनय केला. तो उंट रात्रभर तेथेच बसून होता. सकाळी काफिला निघण्याची तयारी झाली. पण तो उंट हलायला तयार नव्हता. त्याने पुढे जावे म्हणून त्याला काठीने रट्टे दिले. तरी तो हालत नव्हता. त्या हुशार माणसाच्या लक्षात आले. त्याने त्या उंटाला आदल्या रात्री बांधलेली काल्पनिक दोरी सोडविण्याचा अभिनय केला आणि तो उंट चालू लागला. उंट मोकळाच होता पण त्याला आपल्याला बांधले आहे असे वाटत होते. म्हणून तो मुक्तीचा आनंद घेऊ शकत नव्हता. 

ही त्या उंटाची नाही तर आपलीच कहाणी आहे. उपनिषदे वारंवार उद्घोषणा करीत आहेत की आपण मुक्त आहोत. तरीही आपल्याला मुक्तीचा अनुभव येत नाही. आपण बद्ध आहोत अशी आपण आपलीच समजूत करून घेतली आहे. आपल्या मुक्ततेची ग्वाही देण्यासाठी अनेक संत-महात्म्यांनी आपले आयुष्य खर्ची घातले. पण उपयोग झाला नाही. आपण मुक्तच आहोत हे ऐकायला खूप छान वाटते. आपण मुक्तच आहोत म्हणजे आता अध्यात्मिक वाटेवर आपल्याला काहीच करण्याची आवश्यकता नाही असे वाटून आपल्याला खूप आनंद होतो. पण आपण मुक्त आहोत हे सैद्धांतिक पातळीवर चांगले समजूनही आपण जीवनात येणाऱ्या सुख-दु:खात बुडून जातो. मुक्ततेत येणाऱ्या नि:संगपणाचा, असीम आनंदाचा  किंचितही अनुभव आपल्याला येत नाही. असे का होते हे समजून घेऊ. 

अद्वैत वेदांत असे सांगते की तुम्ही स्वभावत: ब्रह्मच आहात. त्यामुळे तुम्हाला काही वेगळे होण्याची आवश्यकताच नाही. तुम्ही मुक्तच आहात. येथे आणि या क्षणी तुम्ही मुक्त आहात. काही व्रत-कैवल्ये करण्याची गरजच नाही. तुमची मुक्ती ही या क्षणी झालेली गोष्ट आहे, मेल्यानंतर स्वर्गात जाणार अशी भविष्यकाळाची हमी नाही. तुम्ही जेथे आहात तेथेच तुमचा असीम आनंद लपलेला आहे. त्यासाठी कोठल्या वेगळ्या स्वर्ग लोकाची गरज नाही. पण मग आपल्याला त्याचा अनुभव का येत नाही?

आपण ब्रह्म आहोत, हे विश्वही ब्रह्म आहे. पण या दोन्हींवर मायेने पांघरूण घातले आहे. त्यामुळे आपल्याला आपण ब्रह्म असल्याचे अनुभवाला येत नाही.  ब्रह्माचे सत्, चित् आणि आनंद हे गुण आहेत. ते आपल्यात आणि विश्वात आहेतच.  पण मायेने नाम-रूपाचे  पांघरूण टाकल्याने आपण ब्रह्माला पटकन ओळखू शकत नाही. ते आपले अज्ञान आहे. यावर उपाय काय? अज्ञानावर उपाय अर्थात ज्ञान मिळविणे हा आहे. ज्ञानाच्या सहाय्याने हे मायेचे पांघरूण बाजूस सारून आपल्याला ब्रह्माचे दर्शन होऊ शकेल. मायेने कितीही पांघरूण घातले तरी ब्रह्म त्यातून डोकावत असते. आपण सजग चित्ताने अनुभव घेतले तर मायेच्या पांघरुणाडून होणारे हे ब्रह्माचे दर्शन आपल्याला होऊ शकेल. हे केवळ पुस्तकी ज्ञान नाही, केवळ उपनिषदे वाचून येणारे ज्ञान नाही तर अनुभवातून येणारे ज्ञान आहे. आपण रोज अनेक अनुभव घेत असतो. तरी आपल्याला ज्ञान का होत नाही?  आपण जेव्हा विविध अनुभव घेतो तेव्हा आपले चित्त विचलित झालेले असते. त्यामुळे आपण अनुभव पूर्णतः: घेऊ शकत नाही. त्यामुळे ज्ञान मिळत नाही आणि आपण  मुक्ततेचा - ब्रह्म असल्याच्या अनुभवाला मुकतो. असीम आनंदाचा साक्षात्कार आपल्याला होऊ शकत नाही.    

मग या अस्थिर चित्तावर उपाय काय? चित्त कसे स्थिर करायचे? यावर उपाय उपासना हा आहे. उपासना ही दोन मार्गांनी होऊ शकते. ध्यानमार्ग अथवा भक्तिमार्ग. साधक आपल्या वृत्तीनुसार, पूर्वजन्मातील साधनेनुसार कोठलाही मार्ग निवडू शकतो. ध्यानमार्गात आपणच ब्रह्म असल्याची साधकाला पूर्ण श्रद्धा असते. त्यानुसार ध्यानाच्या निरनिराळ्या पद्धती वापरून साधक चित्त स्थिर करू शकतो.  या मार्गात आपल्या जीवनात घडणाऱ्या सर्व प्रसंगांची जबाबदारी साधकाला पूर्णपणे उचलावी लागते. म्हणून अनेकांना हा मार्ग कठीण वाटतो. भक्तीमार्गात इष्ट देवतेला पूर्णपणे समर्पण करायचे असते. इष्ट देवतेत पूर्णपणे विलीन व्हायचे असते. आपल्या अहंकाराचे पूर्णपणे दहन झाल्याशिवाय हे समर्पण शक्य नसते. हा मार्ग सुरुवातीला सोपा वाटलं तरी पुढे कठीण होत जातो. काही साधक या दोन्ही मार्गांवरून एकाच वेळेला जाण्याचा प्रयत्न करतात. ते ही योग्य आहे. साधनेत प्रगती झाली की आपोआप आपला मार्ग कळून  येतो  - जन्मोजन्मी आपण कोठल्या मार्गाने जात होतो ते कळते. हे दोन्ही मार्ग साधनेसाठी सारखेच योग्य आहेत.  'आपण ब्रह्म असल्याचा साक्षात्कार होणे' अथवा 'आपण  ब्रह्मात विलीन होण्याचा साक्षात्कार होणे' असे हे दोन्ही मार्ग अंतिमतः: एकाच उद्दिष्टाकडे जातात. चित्त स्थिर केल्याशिवाय असीम आनंदाचा अनुभव येत नाही, मुक्ततेचा अनुभव येत नाही. 

अनेक साधकांना साधनेत चित्त खूप अस्थिर असल्याचा अनुभव येतो. कितीही साधना केली तरी चित्त स्थिर होत नाही. याचे कारण आहे मलीन चित्त. मलीन चित्त कधीही स्थिर होऊ शकत नाही. यावर उपाय अर्थातच चित्ताची मलिनता धुवून काढणे. ही मलिनता दूर करण्यासाठी समाजासाठी काहीतरी निस्वार्थ बुद्धीने करणे आवश्यक आहे. नेहमी सत्य बोलणे-वागणे याचा आग्रह धरणे आवश्यक आहे. दिलेला शब्द पाळणे आवश्यक आहे.  प्राणिमात्रांबद्दल-वृक्षवल्लीबाबत आत्मीयता अंगी बनविणे आवश्यक आहे. अनेक जण संतांची चरित्रे वाचताना मी पाहतो. हे संत जसे वागले तसे वागण्याचा प्रयत्न करणे ही मलिनता धुवून काढण्याची पहिली पायरी होऊ शकेल. सुरुवातीला कदाचित ही फक्त संतांचे शारीरिक अनुकरण करण्याची कृती असेल, पण हळूहळू त्यातील भाव लक्षात येऊ लागेल आणि आपल्या हातून अशा कृती नकळत घडू लागतील  आपले चित्त निर्मल होऊ लागेल. कर्म करताना ते आपोआप घडेल, त्यामागील कर्ता भाव लुप्त होऊ लागेल, फळाची अपेक्षा राहणार नाही.  गीतेत सांगितलेला कर्मयोग तो हाच. 

याचंच अर्थ मुक्तीच्या दिशेने चालताना आपल्याला या तीन पायऱ्यांवरून जावे लागेल. प्रथम आपले चित्त निर्मल करावे लागेल. यासाठी सर्व भारतीय धर्मांत विविध पद्धती सांगितल्या आहेत. पातंजल योगात यम-नियम आहेत, बौद्ध धर्मात दशपारमी आहेत, जैन धर्मात अणूव्रत आहे. 

चित्त निर्मल होऊ लागले की आपले चित्त स्थिर करावे लागेल. त्यासाठी  उपासना अथवा साधना करावी लागेल. ही उपासना ध्यानमार्ग अथवा भक्तिमार्गाने करता येईल. चित्त स्थिर झाले की उपनिषदातील-गीतेतील  उपदेशाने आपल्या मनातील अंधार दूर होऊन आपल्याला ज्ञानप्राप्ती होईल, आपल्याला मुक्तावस्थेची जाणीव होईल. आपण परम आनंदात न्हाऊन निघू. 

असङ्गो अहम् | भाग ७ : उपसंहार

 आपण अद्वैत वेदान्तातील 'साक्षी', 'उपाधी', 'अधिष्ठान' आणि 'विवर्त' या महत्वाच्या संकल्पना जाणून घेतल्या.  

प्रकाश आणि चित्रपटाचा पडदा यात मूलभूत फरक आहे. प्रकाश वस्तूंचे अस्तित्व दाखवितो. चित्रपटाचा पडदा त्या चित्रपटाला अस्तित्व देतो.  पडदा नसेल तर चित्रपट दिसणार नाही. अस्तित्वात असलेल्या कोऱ्या  पडद्याच्या पार्श्वभूमीवर आपण आभासी स्वरूप असलेला चित्रपट पाहू शकतो. आपले चैतन्य - जे ब्रह्म म्हणूनही ओळखले जाते- ते असेच अस्तित्वात आहे आणि त्याच्या कोऱ्या पडद्यावरच आसपासचे विश्व दृश्यमान होते. आपल्या अस्तित्वाच्या आधारेच हे विश्व उभे राहिले आहे. माझे चैतन्य हे या विश्वाचे आधिष्ठान आहे. एवढेच नव्हे तर माझे शरीर-मन आणि आसपासचे विश्व हे माझ्या चैतन्याचे विवर्त आहे. म्हणूनच मी - माझे अस्तित्व या चित्रपटाच्या पडद्यासारखेच 'असंग' - 'निर्लेप' आहे. माझ्या आसपास घडणाऱ्या घटना, येणारी-जाणारी माणसे, मनात येणारे आणि जाणारे विचार, सुखदुःखाची भावना  हे केवळ माझ्या अस्तित्वाच्या आधारावर आले आणि गेले. माझ्यावर म्हणजेच माझ्या चैतन्यावर- माझ्या अस्तित्वावर त्याने कोणताही परिणाम झाला नाही आणि होणारही नाही. 

एकदा ही गोष्ट लक्षात आली की आपण तणावहीन होतो. जगातील कोणत्याही समस्या आपल्यापुढे आल्या तरी तणावग्रस्त न होता त्या सोडविण्याचा प्रयत्न आपण करू शकतो. तणावग्रस्त न होता एखाद्या समस्येला तोंड दिले तर त्या समस्येतून सुटण्याचे मार्गही दिसू लागतात. अध्यात्मातील 'असंग' होण्याची कल्पना म्हणजे दैनंदिन जीवनातील समस्यांपासून दूर पळणे नव्हे तर या समस्यांना शांतपणे सामोरे जाणे आहे. या समस्या कदाचित सुटतील अथवा सुटणारही नाहीत, परंतु या समस्या तुमच्यावर म्हणजेच तुमच्या चैतन्यावर एकही ओरखडा उमटवू शकत नाहीत. या समस्यांच्यावेळी मनावर येणार ताण साक्षीभावाने अनुभवा, शारीरिक वेदना साक्षीभावाने अनुभवा. मनावरील ताण, शारीरिक वेदना यांचा त्रास कमी होऊ लागेल. हीच 'असंग' होण्याची प्रक्रिया आहे. 

'असंग' होण्याची ही प्रक्रिया सोपी आहे. निदान आपण सुरुवात तर निश्चित करू शकतो. मात्र त्यासाठी या लेखाच्या सुरुवातीस सांगितलेल्या चार संकल्पना नीट समजून घेतल्या पाहिजेत. 

'असंग' होण्याच्या प्रवासात तुम्हा सर्वांना हार्दिक शुभेच्छा.

लेखमाला समाप्त 

असङ्गो अहम् | भाग ६ : विवर्त

 मागील लेखात आपण 'आधिष्ठान' या संकल्पनेसंबंधात जाणून घेतले.  या विश्वाला - माझ्या शरीराला-मनाला  माझ्या चैतन्याचे अधिष्ठान आहे हे आपल्याला समजले.  त्यामुळे विश्वात  घडणाऱ्या घटनांनी, माझ्या शरीराला मनाला होत असलेल्या संवेदनांमुळे माझ्यावर - माझ्या चैतन्यावर परिणाम होणार -  असे वाटणे स्वाभाविक आहे. म्हणूनच आता आपण 'विवर्त' ही संकल्पना समजून घेत आहोत. 

'विवर्त' म्हणजे 'सत्याचे भिन्न पातळीवरील प्रकटीकरण'. ही संकल्पना समजून घेण्यासाठी आपण चित्रपटाच्या पडद्याचे उदाहरण घेऊ.  चित्रपटात अनेक प्रसंग घडतात. नायिका-नायक नाच करतात, नायकाच्या दुष्ट लोकांबरोबर मारामाऱ्या होतात, आगी लागतात, भूकंप होतात. पण चित्रपटाचा पडदा या सर्व गोष्टींपासून 'असंग' असतो, 'निर्लेप' असतो. चित्रपटात आग लागल्याने तो जळत नाही, चित्रपटातील पावसाने तो ओला होत नाही. तो पडदा तेथेच असतो. यात  पडद्याचे प्रकटीकरण चित्रातील दृश्यात होते. पडद्याच्या ठिकाणी सुंदर दृश्ये, धरणीकंप, आग, पाऊस वगैरे प्रकट होतात. हे प्रकटीकरण निश्चित सत्य आहे. पडदाही सत्य आहे. पण ही दोन्ही सत्ये वेगळ्या पातळीवर आहेत. म्हणूनच आग, पाऊस, धरणीकंप वगैरे चित्रपटात घडणाऱ्या गोष्टींचा त्या पडद्यावर परिणाम होत नाही . चित्रपट हे त्या पडद्याचे 'विवर्त' आहे.  

आपल्याला अंधाऱ्या जागी असलेला दोर सापासारखा भासतो. तेव्हा तो दोर आणि साप हे दोन्ही सत्य असतात. पण त्या दोन्हीच्या सत्याची पातळी वेगळी असते. त्या दोराचे प्रकटीकरण सापात होत असते.  साप हा दोराचा 'विवर्त' असतो. जेव्हा वाळवंटात मृगजळ दिसते तेव्हा ते मृगजळ सत्य असते - आपल्या डोळ्यांना ते दिसत असते. पण त्या सत्याची पातळी वेगळी असते. त्याला आपण आपल्या भाषेत 'भासमान' म्हणू, पण ते सत्यच असते. वाळवंटाचे विवर्त असते. वाळवंटाचे विवर्त असलेले मृगजळ त्याचे अधिष्ठान असलेल्या वाळवंटातील वाळूचा एक कणही ओला करू शकत नाही. कारण विवर्त आणि आधिष्ठान हे सत्याच्या एका पातळीवर नाहीत. 

चित्रपट हा त्या पडद्याचा विवर्त आहे, तो पडदा 'असंग' आहे म्हणूनच त्या पडद्यावर तो चित्रपट दाखविता येतो. चित्रपटातील आगीने तो पडदा जळला असता तर अनावस्था प्रसंग आला असता. जर त्या पडद्याला अमिताभ बच्चन आवडला म्हणून त्याने अमिताभच्या प्रतिमेला पकडून ठेवले असते तर तो चित्रपट पुढेच जाऊ शकला नसता.  चित्रपटातील खलनायकाची गुंडगिरी आवडली नाही म्हणून पडद्याने खलायकाला पडद्यावर दाखवायचेच नाही असे ठरविले असते तर चित्रपटाचे काय झाले असते? तो पडदा चित्रपटातील कोणताही प्रसंग दाखविण्यास सज्ज आहे, कोणताही प्रसंग दाखविण्यास त्याचा आक्षेप नाही आणि तरीही तो चित्रपटातील प्रत्येक प्रसंगात पूर्णपणे 'असंग' आहे, 'निर्लेप' आहे. एवढेच नाही, जर त्या पडद्यावर कोणताच चित्रपट दाखविला जात नसेल तर त्या पडद्याला त्याचा खेद नाही. अशावेळी संपूर्ण कोरा असण्याचीही त्याला वैषम्य नाही.  

'विवर्त' हे सत्याचे भिन्न पातळीवरील प्रकटीकरण आहे. जेव्हा बीजाचे प्रकटीकरण रोपात होते तेव्हा ते सत्याचे एकाच पातळीवरील प्रकटीकरण असते. त्याला 'विवर्त' म्हणता येणार नाही. 

जेव्हा आपण एखादे स्वप्न बघतो तेव्हा ते स्वप्न पूर्णतः: सत्य असते. म्हणूनच आपण त्या स्वप्नात घाबरतो, आनंदित होतो. पण त्या स्वप्नाच्या सत्यतेची पातळी वेगळी असते. केवळ आपल्या मनाने आपल्यापुढे उभे केलेले ते सत्य असते. त्याचा  आपल्या सध्याच्या पातळीवरील जीवनाशी तसा संबंध नसतो. ते आपल्याच मनाचे 'विवर्त' असते. 

सत्याच्या या भिन्न पातळीवर - विवर्त पातळीवर - झालेल्या गोष्टींचा परिणाम मूळ आधिष्ठानावर होत नाही ही अद्वैत वेदान्तातील खूप महत्वाची संकल्पना आहे.  ही संकल्पना नीट समजावून घेऊन आपण पुढील लेखाची वाटचाल करणार आहोत. 

असङ्गो अहम् | भाग ५ : आधिष्ठान

 मागील भागात आपण 'उपाधी' या संकल्पनेविषयी जाणून घेतले. आता आधिष्ठान या संकल्पनेसंबंधी जाणून घेऊ. 

मागील काही लेखांत आपण प्रकाश आणि त्याचे साक्षी चैतन्याशी साम्य याचा परिचय करून घेतला. परंतु त्यालाही मर्यादा आहे. प्रकाश हा फक्त तेथे असलेल्या वस्तूंची जाणीव करून देतो. परंतु प्रकाशामुळे त्या वस्तू अस्तित्वात येत नाहीत. चैतन्याचे तसे नाही. आपण थोड्या खोलात जाऊन बघू. 

एखाद्या गोष्टीचे अस्तित्व दुसऱ्या गोष्टीला अस्तित्व प्रदान करीत असेल तर पहिली गोष्ट त्या वस्तूचे आधिष्ठान आहे असे म्हणतात. उदाहरणार्थ टेबल हे लाकडाने बनलेले आहे. जर त्या लाकडाचे अस्तित्व काढून घेतले तर त्या टेबलालाही अस्तित्व राहणार नाही. 

सोन्याच्या पाटल्या आहेत. त्यांचे अस्तित्व सोन्यामुळे आहे. उद्या या पाटल्या वितळवून त्याच्या बांगड्या केल्या तर सोन्याचे अस्तित्व तसेच राहील. कारण सोन्याचे अस्तित्व पाटल्यांवर अवलंबून नाही.  जर पाटल्यांमधील सोने काढून घेतले तर पाटल्या अस्तित्वात राहणार नाहीत. म्हणून सोने हे पाटल्यांचे आधिष्ठान आहे. 

मातीचा घट आहे. त्याचे अस्तित्व मातीमुळे आहे. जर तो घट फोडून त्याचे चूर्ण बनविले तर घटाचे अस्तित्व संपेल, पण मातीचे अस्तित्व तसेच राहील. माती त्या घटाचे 'अधिष्ठान' आहे. 

समुद्रात लाटा येतात. लाटांचे अस्तित्व समुद्राच्या पाण्यामुळे आहे. जर समुद्रात पाणी नसेल तर लाटा निर्माण होणार नाहीत. समुद्राच्या पाण्याचे अस्तित्व मात्र लाटांवर अवलंबून नाही. म्हणजेच समुद्राचे पाणी हे समुद्राच्या लाटांचे आधिष्ठान आहे. 

आधुनिक युगातील अधिष्ठानाचे उदाहरण हे चित्रपटाच्या पडद्याचे आहे. सिनेमाचा पडदा हा चित्रपटातील प्रसंगांना अस्तित्व देतो. जर चित्रपटाचा पडदाच नसेल तर चित्रपट बघता येणार नाही. परंतु चित्रपटाचे प्रक्षेपण होत नसतानाही त्या पडद्याला अस्तित्व आहे. म्हणजेच चित्रपटाचा पडदा हे चित्रपटाचे 'आधिष्ठान' आहे. 

तसेच 'मी' अथवा 'माझे चैतन्य' हे माझ्या देह-मन आणि आसपास असणाऱ्या गोष्टींचे अधिष्ठान आहे. जर माझा देह-मन यांना चैतन्याचा स्पर्श नसेल तर त्यांना कोणत्याच गोष्टींची जाणीव नसेल - त्यांचे अस्तित्व शून्यवत असेल. मात्र माझ्या चैतन्याच्या अस्तित्वासाठी देह-मनाची आवश्यकता नाही. म्हणजेच माझे चैतन्य हे माझ्या देह-मनाचे अधिष्ठान आहे. 

जर मी म्हणजे माझे चैतन्य माझ्या आसपास घडणाऱ्या घटनांचे, माझ्या मनात उठणाऱ्या तरंगांचे आधिष्ठान असेल तर या सर्व गोष्टींपासून असंग अथवा अलिप्त कसे राहू शकेल? टेबलाचे लाकूड त्या टेबलाचे आधिष्ठान आहे.  मी टेबलावर ओरखडा ओढला तर त्या लाकडावरही ओरखडा उठणारच. समुद्राचे पाणी हे समुद्राच्या लाटांचे आधिष्ठान आहे. मी त्या लाटांत थोडा रंग मिसळला तर पाण्यालाही तो रंग येणारच. मग माझे चैतन्य जर या विश्वाचे आधिष्ठान असेल तर विश्वात घडणाऱ्या घटनांचा परिणाम चैतन्यावरही होणारच. ते असंग-निर्लेप कसे राहू शकेल?

या प्रश्नाचे उत्तर शोधण्यासाठी आपल्याला आणखी एका संकल्पनेसंबंधात जाणून घ्यावे लागेल. पुढील लेखात आपण 'विवर्त' या संकल्पनेसंबंधी जाणून घेऊ.